PEYGAMBERDEN SONRA HANGİ LİMANA DEMİR ATACAĞIZ?

PEYGAMBERDEN SONRA HANGİ LİMANA DEMİR ATACAĞIZ?

Prof. Dr. Hadi SAĞLAM İslam Hukuku Anabilim Dalı Başkanı

Hz. Muhammed’in Vefatı ile birlikte ümmet, yalnızca tarihsel bir liderliğini değil; normatif otoritenin canlı tecessümünü de kaybetmiştir. Bu kırılma, “hakikat nasıl belirlenecek?” sorusunu ontolojik ve epistemolojik düzlemde yeniden kurmuş; “hangi limana demir atacağız?” sorusu ise bu arayışın sembolü hâline gelmiştir. Mesele artık salt bir aidiyet değil; vahyin anlaşılması, yorumlanması ve bağlayıcılığının usûlî temellendirilmesi problemidir.

Hz. Muhammed’in Vefatı ile birlikte ümmet, yalnızca bir peygamberin irtihaliyle sarsılmadı; aynı zamanda vahyin hayata nasıl taşınacağına dair canlı rehberliğini de kaybetti. Bu kırılma anı, İslam düşüncesinin en temel sorusunu doğurdu: “Doğru liman neresidir; hangi limana demir atacağız?” Zira vahyin inzali tamamlanmış, ancak onun anlaşılması, yorumlanması ve toplumsal hayata tatbiki meselesi, artık beşerî çabanın alanına intikal etmiştir. Musibetlerin yağmur gibi yağdığı bir zeminde Müslüman zihin, kendisine sığınak ararken aslında hakikatin epistemik teminatını aramaktadır.

Bu arayış, ümmetin birlik ve sürekliliğini temin edecek yöntemin ne olacağı sorusunu kaçınılmaz kılmıştır. Bir tarafta hakikati ehlibeytin temsilinde temerküz ettiren anlayış; diğer tarafta ise onu şûrâ ve icmâ ile işleyen ortak akıl süreçlerinde temellendiren yaklaşım ortaya çıkmıştır. Böylece mesele, basit bir tarihsel ayrışmanın ötesinde, hakikatin kaynağı, otoritenin meşruiyeti ve bilginin güvenilirliği üzerine kurulu derin bir teorik tartışmaya dönüşmüştür. Nihayetinde aranan liman; ne yalnızca aidiyetin sıcaklığı ne de bireysel otoritenin cazibesidir—asıl liman, vahyin rehberliğinde inşa edilen ortak akıl ve orta yol ilkesidir.

Peygamber sonrası İslam tarihinin ana damarlarını teşkil eden Şiî ve Ehl-i Sünnet gelenekleri, başlangıçta inanç, siyaset ve hukuk alanlarında farklılaşan yorumların tarihsel seyri içinde teşekkül etmiş iki büyük ilmî ve sosyo-kültürel havza olarak değerlendirilebilir. Bu çeşitlenme, doğru okunabildiğinde İslam düşüncesinin çoğulcu zenginliğini besleyen bir imkân iken, zamanla siyasal iktidar mücadeleleri, mezhebî aidiyetlerin sertleşmesi ve tarihsel hafızanın travmatik katmanlarıyla birlikte, yer yer karşılıklı dışlamaya ve tefrikaya dönüşen bir kırılma üretmiştir. Modern dönemde ise bu tarihsel ayrışmalar, yalnızca iç dinamiklerin değil, aynı zamanda küresel güç dengeleri, jeopolitik rekabetler ve modern uluslararası sistemin çıkar ilişkilerinin de dolaylı etkileriyle daha görünür ve zaman zaman daha keskin bir karakter kazanmıştır. Bu süreç, İslam toplumlarının entelektüel enerjisini müşterek hakikat arayışından ziyade kimlik merkezli gerilimlere yönlendirme riskini artırırken, medeniyetin kurucu ilkesini oluşturan adalet, ilim ve vahdet ufkunu gölgeleyen bir algı alanı da üretmiştir. Oysa tarihsel tecrübe, bu farklılıkların çatışmanın nesnesi değil, usûl, hikmet ve ahlâk zemini içinde yeniden anlamlandırıldığında, İslam düşüncesinin hem derinliğini hem de evrensel katkı kapasitesini yeniden görünür kılabileceğini göstermektedir.

1. Vahiyden sonra ilk büyük kırılma

Peygamber’in (sav) irtihali, klasik anlamda bir “otorite boşluğu”ndan ziyade, normatif referansın yorumlanmasına dair metodolojik çoğullaşmanın başlangıcıdır. Zira vahiy tamamlanmış, ancak vahyin tarihsel bağlamdan taşınarak yeni durumlara tatbiki meselesi, açık bir içtihat alanı olarak ümmetin önünde kalmıştır. Bu durum, İslam hukuk düşüncesinde “nas–vakıa gerilimi” olarak ifade edilebilecek dinamik bir alan üretmiştir. Bu bağlamda sorun yalnızca “ne doğrudur?” değil; “doğruya hangi yöntemle ulaşılır ve bu doğruluk nasıl meşruiyet kazanır?” sorusudur. Böylece nübüvvet sonrası dönem, kaçınılmaz olarak usûlün kurucu rolünü öne çıkarmıştır.

2. İki yönelim: Aidiyet mi, yöntem mi

Bu epistemik kriz, İslam düşüncesinde iki ana paradigmanın teşekkülüne zemin hazırlamıştır: temsil merkezli epistemoloji ve yöntem merkezli epistemoloji. Bu ayrım, basit bir mezhebî farklılık değil; bilginin kaynağı, güvenilirliği ve bağlayıcılığına dair iki farklı teorik modeldir.

2.1. Ehlibeyt merkezli yaklaşım

Şia düşüncesi, nübüvvetin sona ermesiyle ortaya çıkan otorite sorununu, ehlibeyt üzerinden süreklilik kazanan bir temsil teorisi ile çözmeye yönelmiştir. Bu yaklaşımda bilgi ve otorite, yalnızca tarihsel yakınlıkla değil; ilâhî tayin (nas) ve masumiyet (ismet) ilkeleriyle temellendirilir. Bu çerçevede Ali bin Ebu Talib, Hasan bin Ali ve Hüseyin bin Ali gibi şahsiyetler, tarihsel aktörler olmanın ötesinde epistemik güvenin taşıyıcıları olarak konumlandırılmıştır. İmamet teorisi, bu bağlamda yalnızca siyasî bir liderlik modeli değil; aynı zamanda bilginin hatadan korunmuşluğu (ʿiṣma) üzerinden hakikatin sürekliliğini garanti altına alma çabasıdır. Bu modelde hakikat, kişisel temsilde yoğunlaşır; epistemik kesinlik ise yanılmaz otorite varsayımıyla sağlanır. Ancak bu yaklaşım, eleştirel olarak değerlendirildiğinde, bilginin denetlenebilirliği ve çoğulcu müzakere imkânı açısından sınırlayıcı bir karakter de arz edebilir.

2.2. Şûrâ ve icmâ merkezli yaklaşım

Ehl-i Sünnet düşüncesi ise nübüvvetin خاتمية (sonluluk) ilkesini epistemolojik bir ilkeye dönüştürerek, Peygamber sonrası dönemde hiçbir bireyin mutlak otorite ve masumiyet iddiasında bulunamayacağı esasını benimsemiştir. Bu nedenle hakikat, şahıslarda değil; usûlî süreçlerde, yani kolektif aklın işleyişinde aranır. Bu yaklaşımın kurucu kavramları olan şûrâ ve icmâ, yalnızca pratik mekanizmalar değil; aynı zamanda epistemik meşruiyet araçlarıdır. Şûrâ, bilginin müzakere yoluyla arıtılmasını, icmâ ise belirli bir konuda oluşan yüksek düzeyli kolektif kanaatin normatif bağlayıcılığa dönüşmesini ifade eder.

Bununla birlikte icmâ, klasik literatürde çoğu zaman “yanılmazlık” ile ilişkilendirilmiş olsa da, çağdaş usûl okumaları, bunu “yüksek isabet ihtimali taşıyan kolektif epistemik konsensüs” olarak değerlendirmeyi daha isabetli bulmaktadır. Böylece hakikat, sabit ve donuk bir veri değil; süreç içinde inşa edilen, eleştiriye açık ve revizyona müsait bir bilgi alanı hâline gelir.

3. Kur’ân’ın teklif ettiği yöntem: Orta yol ve ortak akıl

Kur’ân, bu iki yaklaşım arasındaki gerilimi aşacak şekilde, ümmete hem ontolojik kimlik hem de epistemolojik yöntem sunar: “وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا” (Kur’an-ı Kerim, Bakara 2/143) ifadesi, ümmeti denge ve itidal ekseninde konumlandırırken; “وَأَمْرُهُمْ شُورَىٰ بَيْنَهُمْ” (Kur’an-ı Kerim, Şûrâ 42/38) ayeti, karar süreçlerinin kolektif akla dayanması gerektiğini ortaya koyar.Bu iki ilke birlikte okunduğunda, İslam düşüncesinde ideal modelin, aşırılıklardan arınmış (vasat)   kolektif müzakereye açık (şûrâ temelli) bir epistemoloji olduğu anlaşılır. Dolayısıyla doğru liman, ne mutlak otorite ne de başıboş çoğulculuktur; aksine vahyin sınırları içinde işleyen disiplinli bir ortak akıldır.

4. İctihad, icmâ ve yanılabilirlik gerçeği

İslam hukuk düşüncesinin en rafine yönlerinden biri, yanılabilirliği sistemin içine dâhil etmesidir. “Müçtehit isabet ederse iki, hata ederse bir sevap alır” şeklindeki klasik ilke, aslında epistemik mütevazılığın kurumsallaşmış ifadesidir.

Bu bağlamda:

• Hiçbir içtihat mutlak değildir,
• Hiçbir âlim eleştiriden müstağni değildir,
• Hiçbir kolektif kanaat mutlak doğruluk iddiası taşıyamaz.

Bu yaklaşım, İslam düşüncesini hem dogmatizmden hem de radikal relativizmden koruyan denge unsurudur. Hakikat, bu çerçevede sabit bir mülk değil; usûlî çabayla sürekli yeniden keşfedilen bir imkândır.

5. Modern dönemde sapma: Karizmatik otoriteler ve epistemik kriz

Modern dönemde ortaya çıkan en ciddi kırılma, klasik usûlî disiplinin zayıflamasıyla birlikte karizmatik bireylerin epistemik alanı işgal etmesidir. Kendisini “mutlak doğru”nun temsilcisi olarak sunan bu yapılar, dini bilgiyi metodolojik temelden kopararak popüler söyleme indirgemektedir. Bu durum, bir yandan entelektüel yüzeyselleşmeye, diğer yandan toplumsal kutuplaşmaya yol açmaktadır. Oysa çağdaş problemlerin doğası, tekil akıllarla çözülemeyecek kadar karmaşıktır; bu da bizi zorunlu olarak kurumsallaşmış ve disiplinler arası bir akıl modeline yöneltmektedir.

6. Çözüm: Şûrâ temelli kurumsal ve uzmanlaşmış akıl

Bugün ihtiyaç duyulan model, klasik usûlün ruhunu koruyarak onu modern şartlarda yeniden inşa etmektir. Bu ise ancak:

• Derinleşmiş uzmanlık,
• Disiplinler arası istişare,
• Kurumsal karar mekanizmaları

ile mümkündür. Bu bağlamda Diyanet İşleri Başkanlığı gibi kurumların, bireysel fetva üretiminden ziyade kolektif ilmî üretimi esas alan epistemik merkezler hâline gelmesi gerekmektedir. Böyle bir dönüşüm, hem ilmî güvenilirliği artıracak hem de toplumsal birlik zeminini güçlendirecektir.

7. Sonuç: Doğru liman ilkelerde saklıdır

Başlangıçtaki soruya dönecek olursak: “Hangi limana demir atacağız?” Cevap artık daha berraktır: Hakikat, şahıslarda değil ilkelerde, otorite karizmada değil yöntemde, birlik ise tek seslilikte değil ortak akılda aranmalıdır. Zira İslam’ın teklif ettiği model, vahyin sınırları içinde işleyen çoğulcu fakat disiplinli bir akıl düzenidir.  “لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ” (Kur’an-ı Kerim, Bakara 2/143) hitabı, ümmete yüklenen misyonu özetler: şahitlik, yani hakikatin hem bilgisel hem de ahlâkî temsilini üstlenmek. Bu temsil, ancak vahiy ile belirlenen, şûrâ ile inşa edilen ve adalet ile hayata geçirilen bir bilinçle mümkündür. Son söz: Liman arayanlar için pusula değişmez; pusula vahiydir, yön ise ortak akıldır.

Prof. Dr. Hadi SAĞLAM İslam Hukuku Anabilim Dalı Başkanı