HER ZAMAN VE MEKANDA: DOĞRULUK
Prof. Dr. Sayın DALKIRAN
Doğruluk insan hayatında ne kadar da önemlidir. Her bir Müslüman günde beş defa ve toplamda kırk rekat olan namazının her bir rekatında okumak zorunda olduğu Fatiha Sûresi’nde “Bizi dos doğru yola ilet” şeklinde Yüce Yaratıcı’ya dua etmektedir. Doğruluk asla bir konuyla sınırlı değil, insan hayatının her bir safhasını içine almaktadır. Düşüncesinden, fiil ve hareketlerinden, davranış ve eylemlerinden, insanlar arası ilişkilerinden, aile ve komşu münasebetlerinden velhasıl hayatın her bir alanında insana gerekli olan doğruluktur. Fertlerin doğru olması ile toplum da doğru olur.
1859 yılında Edinburgh’lu William ve Robert Chambers kardeşler tarafından neşredilmiş ve 19. ve 20. yüzyılın en önemli İngilizce Ansiklopedilerinden biri olan 10 ciltlik Chambers’s Encyclopaedia’da İslam ile alakalı şu hususlara dikkat çekilmiştir:
İslâm Peygamberi’nin karekterini aydınlatan Kur’ân âyetleri, son derece mükemmel ve son derece etkilidir. Bu kısım âyetler, Müslümanlığın ahlâkî kaidelerini ifade eder. Fakat bu kaideler, bir iki sûreye has değildir. Bu âyetler, İslâmiyet’in muhteşem yapısında, altından bir kordon gibi işlenmiştir. İnsafsızlık, yalancılık, hırs, israf, fuhuş, hıyanet, gıybet, bunların hepsi Kur’ân tarafından en şiddetli surette kötülenmiş ve bunlar aşağılığın ta kendisi olarak tanınmıştır.
Diğer taraftan, aynı ansiklopedide güzel niyet sahibi olmak, başkalarına iyilik etmek, iffet, haya, müsamaha, sabır ve tahammül, iktisat, doğruluk, istikamet, barış yanlısı, hak ve hakikatın taraftarı, herşeyden fazla Cenab-ı Hakka itimad ve tevekkül, Allah’a itaat, Müslümanlık nazarında hakiki iman esasları ve hakiki bir mü’minin başlıca sıfatları olarak gösterilmiştir (William & Robert Chambers, Chambers’s Encyclopaedia, c. Vll, s. 251.).
Görüldüğü gibi bir batılı araştırmacı İslâm’ın güzel hasletlerine dikkat çekerken bu sıfatların arasında doğruluğu da zikreder. Zira doğruluk şahsi, ailevi, ictimai hayatta saadet ve mutluluğun, emniyet ve asayişin çok önemli bir unsurdur.
Bizim kültürümüzde doğruluk sadece kitaplarda, sözlerde kalmamış ve örnek alınacak davranışlarla tarihe mal olmuştur. Bu örneklerden biri Tabduk Emre ile Yunus Emre arasında yaşanan şu güzel olaydır: Tabduk Emre, Yunus Emre’ye “Bu gördüğün dağ bereketlidir. Bu tekke odununu o dağdan karşılar. Vazifen o dağdan tekkeye odun getirmektir. Vakit tamam oluncaya kadar, bu tekkede olgunluğa erişene kadar vazifen budur.” diyerek onu görevlendirir. Yunus kırk yıl boyunca bıkmadan, usanmadan dağdan tekkeye odun getirerek hizmet eder. Yunus tekkesine hizmet ederken tabiatın sağlığını da korur. O kesinlikle yaş dalları toplamaz, hayvanlara yuva olabilecek yerlere dokunmazdı. Ayrıca Yunus, tekkeye hiçbir şekilde eğri büğrü odun getirmez, çok düzgün odunları seçerek getirirdi. Bu durum şeyhi Tabduk’un dikkatini çeker. Bu durumu getirdiği düzgün ağaçları dizmekle meşgul olan Yunus’a şöyle sorar:
“Yunusum bu dağda hiç mi eğri odun yoktur hep düzgün odunlar getirirsin?”
Yunus Şeyhine yönelerek şöyle cevap verir:
“Şeyhim, burası bir Hak ve doğruluk kapısı, buraya değil eğri adam, eğri odun bile giremez.”
Bizim tarihimizin her bir safhası tertemiz ve ibretlik hikayelerle doludur. Bu hikayelerde doğrulukla ilgili pek çok örnek bulunabilir. Her şeyden önce birkaç âyet ve bir hadisin anlamını verelim ki ne denli doğru olmak ve doğru bir hayat sürmenin zaruretine içtenlikle inanılsın ve gereği yapılsın. Tevbe Sûresi 119. Âyette şöyle denilir: “Ey inananlar! Allah’a karşı saygılı olun ve özü-sözü doğru olanlarla beraber bulunun.” Bir diğer âyet de şöyledir: “Doğru sözlü, doğru özlü erkek ve kadınlara Allah, bağışlanma ve büyük ecir hazırlamıştır.” (Ahzâb sûresi, 35)
Hz. Peygamber (s.a.v.) buyurur ki: “Şüphesiz ki sözde ve işte doğruluk hayra ve üstün iyiliğe yöneltir. İyilik de cennete iletir. Kişi doğru söyleye söyleye Allah katında sıddîk (doğrucu) diye kaydedilir. Yalancılık, yoldan çıkmaya (fücûr) sürükler. Fücûr da cehenneme götürür. Kişi yalancılığı meslek edinince Allah katında çok yalancı (kezzâb) diye yazılır.” (Buhâri, Edeb 69) Bir hadîs âlimi olan Abdurrahman b. Mehdi (ö. 198/813-14) de şöyle der: “Mü’min’de küfürden sonra, yalandan daha kötü bir haslet yoktur. Çünkü yalan en şiddetli bir nifak alametidir.”
Müminin vasfı doğru olması ve şiddetle yalandan kaçmasıdır. Ebû Süfyân Sahr İbni Harb (r.a.), Bizans Kralı Herakliyus ile aralarında geçen uzun konuşmayı naklederken şöyle demiştir: Herakliyus: “O (peygamber olduğunu söyleyen) adam size neleri emrediyor?” diye sorar. Ben de: “Sadece Allah’a kulluk ediniz, O’na hiçbir şeyi ortak koşmayınız. Atalarınızın iman ettiklerini söyledikleri şeyleri terk ediniz, diyor ve bize namaz kılmayı, sözde ve işte doğruluğu, iffetli yaşamayı ve akraba ile ilgilenmeyi emrediyor”, dedim (Müslim, Cihâd 74).
Gelelim günümüze ve halimize. Gerçekte doğru sözlü müyüz yoksa aksi bir söz ve davranış içinde miyiz? Başta şahıs olarak kendi durumumuzu ve sonra da daireyi genişleterek aile hayatımızı, cemiyet hayatımızı, iş hayatımızı, siyasi yapımızı, yönetim tarzımızı, insanlar arası ilişkilerimizi, alış-verişlerdeki halimizi, karşıya verdiğimiz sözlerimizi, borç alıp verişlerdeki durumumuzu gözden geçirelim. Bunlar gibi yüzlerce sayılabilecek konuda doğruluğa ne denli uymaktayız?
Maalesef pek çok kişinin, nokta kadar menfaati için karşıdaki şahsa yalan söylediği, bir takım siyasetçilerin oy uğruna yalan olan ve yerine getiremeyecekleri vaadlerde bulunarak doğruluktan uzaklaştıkları gözlemlenmektedir. Şu bilinmelidir ki, birkaç hususun dışında yalanı, doğruluktan ayrılmayı hiçbir kişi hiçbir şekilde meşru gösteremez. Kişiler yalan söylerken, yalan vaadlerde bulunurken, karşıdaki kimseleri aldatırken şunu hiç akıldan çıkarmamalılardır: Gizliyi de açığı da bilen Allah mutlaka söz ve eylemlerin karşılığını verecek ve hesabını soracaktır.
Konu çok geniş olmasına rağmen biz ancak denizde bir katre misali birkaç hususa değindik İnşallah sonraki yazılarımızda konuyu farklı boyutlarıyla ele alacağız. Yüce Yaratıcı’ya emanet olunuz.