YARATIKLARIN İLAHÎ İSİMLERE AYNA OLUŞU
Prof. Dr. Sayın DALKIRAN
Yaratıkların ilâhî isimlerin bir aynası oluşunu ele almadan önce ayna metaforuna kısaca temas edelim. Bugünkü Türkçe’de ayna telaffuzuyla kullanılan kelimenin aslı Farsça âyîne veya âyene olup, âyen (âhen) “demir” kelimesinden türetilmiştir. Arapça karşılığı mir’âttır. İnsanların ilk zamanlar ayna yerine durgun su yüzeylerine baktıkları bilinmektedir. Bir kısım rivayetlerde Hz. Peygamber (s.a.v.)’in bir kutu içinde ayna, tarak, sürmedan, makas ve misvak gibi bazı temizlik araçları bulundurduğu, aynaya bakarak saçını, sakalını taradığı ve güzel koku süründüğü bilgisi bulunmaktadır.
Hz. Ali (r.a.)’nin rivayet ettiğine göre Hz. Peygamber, aynaya bakarken, “Allah’a hamdolsun! Allahım, yaratılışımı güzel kıldığın gibi ahlâkımı da güzelleştir!” şeklinde dua etmişlerdir. Enes b. Mâlik’in benzeri bir rivayetinde ise Hz. Peygamber’in aynaya baktığında Allah’a şöyle diyerek şükrettiği ve hamd ettiği nakledilir: “Yaratılışımı düzgün kılan, yüzümün biçimini güzelleştirip şereflendiren ve beni müslüman olarak yaratan Allah’a hamdolsun!” Bu ve benzeri rivayetlere dayanılarak ahlâk ve âdâb kitaplarında birer temizlik aracı olarak ayna ve tarak kullanmanın, güzel koku sürünmenin müstehap olduğu belirtilir.
Aynaların nitelik bakımından farklı olmaları, varlığın bunlardaki görüntüsünün mükemmellik derecesini tayin eder. Allah’ın binbir güzel ismi vardır ve varlık âleminde her bir mahluk üzerinde bu isimlerin tecellileri bulunmaktadır. Her bir varlık aynadır ve Allah’ın isimleri bu varlıklarda tecelli eder. Ancak aynanın durumuna göre bu tecelli ve yansıma işi farklılaşır. Allah’ın isimlerinin insandaki yansıması, öbür varlık aynalarındakinden hem çok fazla, hem de daha mükemmel tecelli eder. Allah’ın velî ve nebîlerdeki tecellisi ise diğer insanlardaki tecellisinden daha üstündür. Şu halde âlem Hakk’ın aynası olduğu gibi, daha özel bir mânada âlemin bir parçası olan insan da O’nun aynasıdır. Bu sebeple âleme ve insana “mir’âtü’l-Hak” denilmiştir. Fakat Hakk’ın en doğru, en iyi ve en mükemmel olarak göründüğü ayna Hz. Muhammed (a.s.v.)’dir. Burada şu hususa dikkat çekmek gerekir ki, Allah’ın yer yüzünde ve kâinattaki tecellisi ve görünmesi Zâtî olarak değil isim ve sıfatlarının yansıması şeklindedir.
Mahlukat, Allah’ın isim ve sıfatlarının tecelligâhıdır. Güneşin ışığı ve renkleri bir su damlasında veya aynada nasıl yansırsa, Cenâb-ı Hakk’ın isimleri de varlıklarda öyle tecelli eder. Diğer canlılar belirli ve kısıtlı isimlere aynalık ederken; insan, ilahi isimlerin neredeyse tamamını birden yansıtabilecek geniş bir kabiliyete sahiptir. İnsandaki merhamet Rahmân ismini, bilgi Alîm ismini, yaratma ve tasarlama Hâlık ve Musavvir isimlerini anlamaya ve yansıtmaya yarayan birer potansiyeldir.
Kur’an-ı Kerim’deki “Biz insanı en güzel biçimde (ahsen-i takvîm) yarattık” (Tin, 95/4) âyetinde yer alan “ahsen-i takvîm” ifadesi, yalnızca fiziksel estetik olarak değil, kapsamlı kabiliyetler bütünü olarak açıklanır. Ahsen-i takvimde yaratılan insan bu yaratılışını imanıyla, ubudiyetiyle, güzel ahlakı ile geliştirebilirken, tam tersi bir durumda ise esfel-i sâfilîe yani alçakların en alçağına düşme ihtimali de söz konusu olmaktadır. İnsan, iman nuruyla yücelerin en yücesine çıkar ve Cennete lâyık bir kıymet alır. Küfrün ve inkarın karanlığı ile de esfel-i sâfilîne düşer, Cehenneme ehil olacak bir vaziyete girer. Çünkü iman, insanı Celal sahibi olan Yaratıcısına bağlar. Zira iman bir intisaptır, bir bağlılıktır. Öyle ise, insan, iman ile insanda görünen ilâhî san’atlar ve Rabbani isimlerin nakışları bakımından bir değer kazanır. Küfür o bağı keser. Bundan dolayı da Rabbânî sanatlar gizlenir. Kıymeti dahi yalnız madde yönüyle olur. Madde ise, fâni, zâil ve geçici hayvanî bir hayat olduğundan, değeri yok hükmündedir.
İnsan, meleklerden daha üstün bir makama çıkabilecek ya da hayvanlardan daha alt bir seviyeye düşebilecek esnek bir ruhi skalada yaratılmıştır. Bu durum tamamen kendi elindedir ve iradesine bağlıdır. İnsan ne kadar çok Yüce Yaratıcı’nın farklı isimlerine ayna olursa o kadar kâmil bir noktaya ulaşır, yükselir ve Cennet’e lâyık bir hal alır. Aksi taktirde küfür ve inkarla Allah’ın isimlerinin tecellilerinden kendisini uzaklaştırır ise Cehenneme ehil bir hale düşer.
İmanımızla, kulluğumuzla, Peygamberî ahlâkla, maddi ve manevi olarak Allah’ın isimlerine ayna olabilmek temennisiyle…