Bilimin Paradoksları III
Prometheus’un sonu ya da Her bildiğimizi yapmalı mıyız?
İnsanoğlunun en büyük sıçrayışlarından biri ateşi kontrol edebilmeyi öğrenmekti. Ateş bizi ısıttı, yemeğimizi pişirdi, karanlığı aydınlattı, metalleri eritti…sanayiye açılan kapı oldu.
Ama aynı ateş şehirleri de yaktı.
Mitolojinin en sarsıcı hikayelerinden biri olan Prometheus miti bu yüzden hala aramızda, hikaye aslında ateş hakkında değil, güç hakkındadır.
Gücü elde eden insan ne yapar?
Hikayede Zeus tarafından insanlardan saklanan ateş Prometheus tarafından çalınır ve insanlara geri getirilir. Öfkelenen Zeus, Prometheus’u zincire vurur; bir kartal gündüzleri karaciğerini yer, karaciğeri geceleri yeniden oluşur ve işkence tekrar başlar.
Zeus’un öfkesi sadece bir kıvılcım için miydi?
Belki de asıl mesele insanın artık eskisi gibi olmayacak olmasıydı. Çünkü insanlığa verilen şey sadece ateş değildir, insana doğaya müdahale etme yeteneğini vermiştir. Gücü vermiştir.
Bir hastalığın nedenini keşfetmek güçtür.
Atomu anlamak güçtür.
Genomu okumak güçtür.
Bir hücrenin genlerini değiştirebilmek güçtür.
İnsana yakın zekaları makinelere aktarabilmek güçtür.
Bilimin başarıları bize yalnızca yeni bir bilgi sunmaz, aynı zamanda yeni eylem kapasiteleri sunar, tıpkı ateş gibi. Bilimin en rahatsız edici paradokslarından biri burada karşımıza çıkar.
“Bir şeyi yapabilme kapasitemiz olması onu yapmamız gerektiği anlamına mı gelir?”
Bilim bize bir hücrenin genomunun değiştirilebileceğini gösterebilir, teknikleri açıklar, olası riskleri araştırabilir. Fakat “yapmalı mıyız?” sorusunun cevabı sadece biyolojinin sorusu değildir. Etik, hukuk, toplum devreye girer. Ve hatta en önemlisi hiç doğmamış insanların hakları devreye girer.
Prometheus’un problemi tam da budur.
Ateşi çalmak mümkündür.
Fakat ateş insanlara verildikten sonra ne olacağını kim kontrol edecektir?
Bu soru Prometheus mitinden yaklaşık 2000 yıl sonra bir yazarın zihninde tekrar soruldu, Mary Shelley bir roman yazdı. “Frankenstein ya da Modern Prometheus.” Kitapta Victor Frankenstein Prometheus gibi sınırı aşar ve yaşamın mekanizmasını çözmeye, cansız bir maddeden canlı ortaya çıkarmaya çalışır. Asıl hikaye bu değildir, asıl trajedi ortaya çıkan şeyin sorumluluğunu üstlenmemesidir. Burada rahatsız edici diğer bir soru ortaya çıkar.
Bir bilim insanının sorumluluğu keşfi yaptığı anda mı biter, yoksa keşfin sonuçları boyunca devam mı eder?
Prometheus ya da Frankenstein’dan sonra önümüzdeki sorular daha ciddi. Artık elimizde sadece ateş yok; atomun çekirdeğine müdahale edebiliyoruz, DNA’yı değiştirebiliyoruz, yeni organizmalar üretme yolundayız, büyük veri ile algoritmalar oluşturuyoruz…bunları yapabilme hızımız, sonuçlarını düşünme hızımızı geçiyor.
Belki de modern dünyanın Prometheus problemi budur. Teknolojik gücümüz büyürken ahlaki öngörümüz aynı hızda büyüyor mu?
Eski ahlak anlayışımızda çoğu davranışın ve kararın sonucu yakındı.
Bir insan başka bir insana zarar verirdi. Bir hükümdar bir şehri yok ederdi. Bir savaş birkaç kuşağı etkilerdi.
Modern teknolojide ise bugün verdiğimiz bir karar 100 yıl sonra yaşayacak insanların varlığını, dünyasını değiştirebilme gücündedir. İklim değişikliği, kontrolsüz genetik müdahaleler, yapay zekanın oluşturabileceği sonuçlar biz öldükten sonra da devam edecek. Elimizdeki ateş sadece evimizi aydınlatan bir meşale değildir. Gezegenin tamamını aydınlatma kapasitesinde olan ve yanlış kullanılırsa yakabilecek bir güce dönüşmüştür.
Burada sorun bilgi de değildir. Bilim ile antibiyotik bulunmasaydı çoğu hastalığa çare bulamayacaktık ve daha niceleri. Nükleer silah üretildi diye atom fiziğinin yanlış olduğunu söyleyemeyiz. Sorun bilgi değildir, sorun bilginin güce dönüştüğü anda sorumluluktan ayrılmasıdır. Bilgi bedelsiz değildir, beraberinde bir seçim getirir. Atomla kanseri de tedavi edebiliriz, bir şehri de yok edebiliriz. Yapay zekâyı insan bilgisini büyütmek için kullanabiliriz veya karar verme sorumluluğumuzu yavaş yavaş makinelere bırakabiliriz.
Teknoloji ile ne yapabileceğimizi görürüz ne yapmamız gerektiği bizim sorumluluğumuzdur.
Ateş artık bizim elimizdeyse, Prometheus’un zincirlerini de taşımaya hazır mıyız?
Dr. Ömer Can ÜNÜVAR