İCMÂ: DİNİN ÖNÜNDE KÜTÜK DEĞİL, ORTAK AKLIN HUKUKU
Kat‘iyyâtın Tahkiminden Zanniyyâtın Yenilenmesine — İslâm Hukukunun İcmâ Anayasası ve Çağa Manifestosu
Prof. Dr. Hadi SAĞLAM
İslâm Hukuku Anabilim Dalı Başkanı
Vahiy sabittir; içtihat dinamiktir. İcmâ, zannî olanı ebedîleştiren bir mühür değil, ortak aklı yürürlükteki hukuka dönüştüren kurumsal iradedir. İcmâ ile kurulan zannî hüküm, yeni bir icmâ veya nitelikli çoğunluk kararıyla değiştirilebilmeli; bireysel içtihatla kurulan hüküm ise daha güçlü bir içtihadın tercihiyle yürürlükten kaldırılabilmelidir.
GİRİŞ — İCMÂYI KUTSALLAŞTIRMAK DEĞİL, YENİDEN HUKUKİLEŞTİRMEK
İcmâ meselesi, İslâm hukuk düşüncesinin yalnızca teknik başlıklarından biri değildir; din ile hukuk, sabite ile değişken, delil ile yürürlük arasındaki ilişkinin düğüm noktasıdır. İslâm dünyası asırlar boyunca pek çok meselede “icmâ vardır” diyerek tartışmayı kapatmış; kimi zaman zannî içtihatları kat‘î hüküm, tarihsel kabulleri değişmez din ve mezhep içi ittifakları ümmetin müşterek iradesi gibi sunmuştur. Böylece icmâ, ortak aklı harekete geçiren bir yöntem olmaktan çıkarılmış; yeni aklın, yeni içtihadın ve yeni hukukun önüne konulan bir kütüğe dönüştürülmüştür.
Asıl problem icmânın kabul edilmesi değil, mahiyetinin yanlış kurulmasıdır. Sübûtu ve delâleti kat‘î nasların bildirdiği hükümler, icmâ bulunduğu için değil, zaten kat‘î delile dayandığı için bağlayıcıdır. Bu alandaki icmâ kurucu değil, tahkim edicidir. Buna karşılık sübût veya delâlet bakımından zannî olan alanlarda oluşan ittifak, insan aklının ve tarihsel şartların ürünüdür. Hukukî birlik ve toplumsal istikrar için bağlayıcılık kazanabilir; fakat ontolojik olarak vahye dönüşmez, epistemolojik olarak kat‘îleşmez ve zamanlar üstü bir sabite hâline gelmez.
Bugün yapılması gereken, icmâyı inkâr etmek değil; onu doğru yere koymaktır. İcmâ, vahyin rakibi veya üçüncü bir vahiy kaynağı değildir. O, zannî alanda dağınık içtihatları birleştiren, ehliyetli ortak aklı kurumsallaştıran ve hükme yürürlük kazandıran hukukî bir mekanizmadır. Bu manifesto, icmânın delil ve yürürlük teorisini yeniden kurmak; kat‘î olanla zannî olan arasındaki sınırı korumak ve İslâm hukukuna çağın meseleleri karşısında yeniden hareket kabiliyeti kazandırmak için kaleme alınmıştır.
I. BÜYÜK USÛL SORUNU — KAYNAK, YÖNTEM VE YÜRÜRLÜĞÜN BİRBİRİNE KARIŞTIRILMASI
“Aslî deliller Kitap, Sünnet, icmâ ve kıyastır” şeklindeki ezber, farklı mahiyetteki unsurları aynı düzlemde sıraladığı ölçüde ciddi bir kategori sorununa yol açmıştır. Kur’ân vahiy kaynağıdır; Sünnet, vahyin peygamberî beyanı ve uygulamasıdır. İcmâ, ehliyetli ortak iradenin karar usulüdür. Kıyas ise fer‘î mesele hakkında hükme ulaşan akıl yürütme yöntemidir. Kaynak ile yorum yöntemini, hükmün dayanağı ile ona yürürlük kazandıran iradeyi eşitlemek; beşerî faaliyete vahyî kaynak görüntüsü verir.
İcmâ ve kıyasın usûlde yer alması elbette gereklidir; yanlış olan, onların Kitap ve Sünnet’le aynı ontolojik ve epistemolojik basamakta algılanmasıdır. Bu algı, zamanla “icmâya muhalefet nassa muhalefettir” veya “yerleşik kıyas artık değiştirilemez” sonucunu üretmiştir. Oysa beşerî akıl yürütmenin değeri, vahiy olmasında değil; vahyin amaçlarına, adalete, maslahata ve hayatın gerçekliğine uygun çözüm üretmesindedir.
Yeni usûl tasnifi üç ayrı soruya dayanmalıdır: Hükmün kaynağı nedir? Hükme hangi yöntemle ulaşılmıştır? Hüküm hangi yetkili iradeyle yürürlük kazanmıştır? Kaynak düzleminde Kitap ve sahih Sünnet; yöntem düzleminde içtihat, kıyas, istihsan, maslahat ve örf; yürürlük düzleminde ise icmâ, şûrâ, nitelikli çoğunluk ve ulü’l-emrin meşru düzenlemesi değerlendirilmelidir. Bu ayrım kurulmadan İslâm hukukunda ne delil hiyerarşisi ne de hükümlerin değişme rejimi sağlıklı biçimde açıklanabilir.
II. KAT‘Î ALANDA İCMÂ — KURUCU DEĞİL, TAHKİM EDİCİ
Kat‘iyyât alanı, sübûtu ve delâleti kat‘î olan nassın açık hüküm alanıdır. Burada icmâ yeni bir hüküm meydana getirmez; var olan hükmün ümmet bilincindeki kabulünü teyit eder. Namazın farziyeti, adalet emri, can ve mal dokunulmazlığı gibi açık esasların bağlayıcılığı icmâdan önce vardır. İcmâ bunları din hâline getirmez; dinin açık hükmü etrafında toplumsal bütünlüğü tahkim eder.
Bu nedenle kat‘î hüküm ile kat‘î hüküm üzerindeki icmâ birbirinden ayrılmalıdır. Hükmün değişmezliği, icmânın tarihsel gerçekleşmesine değil, dayandığı kat‘î nassa bağlıdır. İcmânın bu alandaki değeri açıklayıcı, koruyucu ve birleştiricidir. Kaynakla teyit mekanizmasını birbirine karıştırmak, icmâyı olduğundan fazla; nassı ise olduğundan az görünür kılar.
III. ZANNÎ ALANDA İCMÂ — BAĞLAYICI OLABİLİR; FAKAT EBEDÎ OLAMAZ
Zannî alan, hükmün sübûtunda, delâletinde veya uygulanmasında birden fazla meşru ihtimalin bulunduğu alandır. Burada alınan icmâ kararı, hukuk güvenliği ve uygulama birliği amacıyla bağlayıcı hâle gelebilir. Fakat bu bağlayıcılık “nas gibi değişmezlik” değil, “yürürlükteki hukuk kuralı” niteliğindedir. Zannî bir kararın toplumu bağlaması başka, dinin değişmez hakikati sayılması başkadır.
İcmâ, zannî hükmün epistemolojik mahiyetini değiştirmez. Bin kişinin aynı kanaatte birleşmesi, beşerî kanaati vahye dönüştürmez; yalnızca ona daha yüksek temsil, daha güçlü meşruiyet ve daha geniş uygulama kabiliyeti kazandırır. Bu nedenle zannî alandaki icmâ, aksi görüşü küfür, bid‘at veya dinden çıkış sebebi sayan bir inanç ölçüsüne çevrilemez. Muhalif görüş ilmî imkânını korur; yürürlük bakımından ertelenmiş olsa da hakikat arayışından çıkarılamaz.
Zannî icmânın en temel hukuk ilkesi şudur: Bir hüküm hangi normatif yöntemle yürürlüğe konulmuşsa, ona denk veya daha güçlü meşru bir yöntemle yürürlükten kaldırılabilmelidir. İcmâ ile kurulan zannî hüküm, şartların değişmesi, maslahatın dönüşmesi, yeni bilginin ortaya çıkması veya hükmün adalet üretmemesi hâlinde yeni bir icmâ yahut önceden belirlenmiş nitelikli çoğunlukla değiştirilebilir. Aksi kabul, geçmiş neslin beşerî iradesine gelecek nesiller üzerinde sınırsız kurucu iktidar tanımaktır.
IV. İÇTİHADIN YÜRÜRLÜK REJİMİ — BEŞERÎ HÜKME BEŞERÎ SINIR
İçtihat, zannî delilden hukukî sonuç çıkarma faaliyetidir. İsabet ihtimali kadar hata ihtimalini de içinde taşır. Bir müçtehidin kıyası veya tercihi, ilmî değer taşıyabilir; fakat salt sahibinin otoritesi sebebiyle bütün zamanları bağlayan genel norm sayılamaz. Bireysel içtihat, yargı kararı, fetva veya kanunlaştırma yoluyla belirli bir çevrede yürürlük kazanmışsa; daha güçlü delile, daha isabetli maslahata ve yeni şartlara dayanan başka bir içtihadın yetkili makamca tercih edilmesiyle yürürlükten kaldırılabilir.
Burada kaldırılan din değil, dinin belirli şartlarda yapılmış beşerî yorumudur. Değişen şeriatın ilâhî özü değil, onun sosyal hayata ilişkin hukukî düzenlemesidir. Bir içtihadı değiştirmeyi dine müdahale saymak, içtihadı fiilen naslaştırmaktır. İçtihadı naslaştıran anlayış, Kur’ân’ın kapısını yeni sorulara kapatır; fıkhı tarihin çözüm arşivinden çıkarıp tarihin değişmez yüküne dönüştürür.
V. İCMÂ İDDİASININ İSPAT YÜKÜ — “VARDIR” DEMEK YETMEZ
İcmâ iddiası, ilmî tartışmayı sona erdiren kolay bir etiket olamaz. İddia eden; hangi dönemin, hangi coğrafyanın, hangi ehliyet sahiplerinin, hangi delil üzerinde, hangi karar usulüyle birleştiğini göstermekle yükümlüdür. Sessizlik rıza sayılamaz; bir mezhebin ittifakı ümmetin ittifakı, dört mezhebin ortak kanaati bütün tarihlerin mutlak icmâı olarak sunulamaz. Ulaşılmamış görüşler, susturulmuş muhalefet ve kayda geçmemiş itirazlar hesaba katılmadan mutlak ittifak iddiası kurulamaz.
Özellikle kadın, aile, kamu görevi, ekonomi ve örfe bağlı muameleler alanındaki icmâ iddiaları yeniden tahkike muhtaçtır. Tarihsel toplumsal kabuller, dinin kat‘î hükmü gibi korunamaz. Her icmâ iddiası; delilin kat‘îlik derecesi, muhalif görüşlerin varlığı, dönemin örfü ve kararın meydana geldiği siyasal ortam bakımından denetlenmelidir. Tahkik edilmeyen icmâ, ilmî delil değil; otorite söylemidir.
VI. MODERN İCMÂ — OYBİRLİĞİ EFSANESİNDEN NİTELİKLİ ORTAK AKLA
Küresel İslâm toplumunda bütün müçtehitlerin eksiksiz oybirliğini aramak, icmâyı fiilen imkânsızlaştırır. İhtiyaç ortadan kalkmadığına göre yöntem yenilenmelidir. Modern icmâ; temsili güçlü, ehliyeti kanıtlanmış, disiplinler arası uzmanlardan oluşan kurulların şeffaf müzakere sonunda aldığı nitelikli çoğunluk kararı olarak yapılandırılmalıdır. Bu, klasik icmânın lafzını değil, şûrâ ve ortak akıl ruhunu yaşatır.
Yeni meseleler yalnız fıkıh bilgisiyle çözülemez. Yapay zekâ, gen teknolojisi, finansal sistemler, iklim adaleti, kişisel veri, uluslararası sözleşmeler ve yeni aile biçimleri; fakihlerle birlikte hukukçu, iktisatçı, hekim, sosyolog, mühendis ve ilgili alan uzmanlarının katılımını gerektirir. Konunun olgusu bilim tarafından doğru kurulmadan verilen fıkhî hüküm, sağlam usûle ulaşamaz.
Modern icmâ üç meşruiyet ayağı üzerinde yükselmelidir: ilmî ehliyet, kamusal yetki ve toplumsal kabul. Uzman heyet delili ve olguyu değerlendirir; meşru yasama veya düzenleme makamı karara yürürlük kazandırır; toplumun örfü ve kamu vicdanı hükmün uygulanabilirliğini besler. Bunlardan biri eksikse karar ya teorik fetva olarak kalır, ya çıplak iktidara dönüşür ya da hayatla bağını kaybeder.
VII. İCMÂ ANAYASASI — ON İKİ KURUCU MADDE
Madde 1 — Kaynağın üstünlüğü: Kur’ân ve sahih Sünnet vahyî referanstır. İcmâ ve kıyas, vahiy kaynağı değil; yorum, koordinasyon ve hukuk üretme yöntemleridir.
Madde 2 — Kat‘iyyâtın korunması: Sübûtu ve delâleti kat‘î hükümlerde icmâ kurucu değil, tahkim edicidir. Değişmezlik icmâdan değil, kat‘î delilden doğar.
Madde 3 — Zanniyyâtın açıklığı: Zannî alandaki hiçbir icmâ veya içtihat, ontolojik ve epistemolojik bakımdan nas derecesine yükseltilemez.
Madde 4 — Yürürlük ilkesi: Zannî icmâ, yetkili ve temsil gücü yüksek bir kurulca benimsendiğinde belirli zaman ve coğrafyada bağlayıcı hukuk kuralı olabilir.
Madde 5 — Değiştirilebilirlik: İcmâ ile yürürlüğe giren zannî hüküm, yeni icmâ veya önceden belirlenen nitelikli çoğunlukla değiştirilebilir ya da kaldırılabilir.
Madde 6 — İçtihadın ikamesi: Bireysel kıyas ve içtihatla kurulan hükmün yürürlüğü, daha güçlü bir içtihadın yetkili makamca tercih edilmesiyle sona erdirilebilir.
Madde 7 — İspat yükü: İcmâ iddiasında bulunan; katılanları, muhalefetin yokluğunu, delili, zamanı, coğrafyayı ve karar usulünü açıkça göstermek zorundadır.
Madde 8 — Muhalefetin güvencesi: Zannî alandaki karşı görüş susturulamaz, din dışı ilan edilemez ve ilmî dolaşımdan çıkarılamaz. Muhalefet, gelecekteki yenilenmenin hafızasıdır.
Madde 9 — Ehliyet ve temsil: Modern icmâ kurulları; fıkhî yeterlik, ilgili bilimsel uzmanlık, ekol ve toplum çeşitliliği ile bağımsızlık ölçülerine göre oluşturulur.
Madde 10 — Şeffaflık ve gerekçe: Deliller, karşı oylar, maslahat değerlendirmesi, karar nisabı ve yürürlük alanı kamuya açık, denetlenebilir ve gerekçeli olmalıdır.
Madde 11 — Süreli gözden geçirme: Zannî icmâ kararları belirli aralıklarla; yeni bilgi, değişen örf, ortaya çıkan zarar ve adalet sonuçları bakımından yeniden incelenir.
Madde 12 — Makâsıd ve adalet denetimi: Hiçbir zannî karar; adalet, insan onuru, emanet, maslahat, zarar vermeme ve kamu yararı ilkelerinin karşısında yalnızca “icmâ vardır” sözüyle korunamaz.
SONUÇ — GEÇMİŞİN İÇTİHADINI DİNLEŞTİRMEK DEĞİL, GELECEĞİN ORTAK AKLINI KURMAK
İslâm dünyasının bugün ihtiyacı, icmâyı terk etmek değil; icmâ adına kurulmuş donmuş alanları çözmektir. Geçmişin büyük fakihlerine saygı, onların cevaplarını ebedîleştirmekle değil; onların soru sorma cesaretini, delil disiplinini ve adalet arayışını sürdürmekle gösterilir. Hiçbir nesil, kendi zannî içtihadını gelecek bütün nesillerin değişmez dini hâline getirme yetkisine sahip değildir.
İcmâ doğru konumlandırıldığında, ihtilafı yok eden bir tahakküm aracı değil; ihtilafı hukuk düzenine dönüştüren bir ortak akıl kurumu olur. Karara bağlar fakat düşünceyi kapatmaz; yürürlük sağlar fakat ebedîlik iddia etmez; istikrar üretir fakat yenilenmeyi yasaklamaz. Onun gücü yanılmazlığından değil, çoğul aklı, ehliyeti, şeffaflığı ve sorumluluğu aynı masada buluşturmasından doğar.
Bu çerçevede fıkıh kitaplarında geçen her “icmâ” kaydı için ilmî bir envanter çalışması başlatılmalıdır. Kayıtlar; kat‘î nassı teyit eden icmâ, sahabe uygulaması, bölgesel amel, mezhep içi ittifak, çoğunluk görüşü, sukûtî kabul ve modern kurul kararı şeklinde ayrı ayrı tasnif edilmelidir. Aynı kelimeyle adlandırılmış farklı olguları birbirinden ayırmak, yalnız terminolojik bir temizlik değildir; hangi hükmün niçin bağlayıcı olduğunu ve nasıl değiştirilebileceğini ortaya çıkaran bir hukuk güvenliği meselesidir. İcmâ iddiaları dijital veri tabanlarında delilleri, muhalifleri, tarihsel bağlamları ve sonraki dönüşümleriyle yayımlanmalı; “ihtilaf yoktur” cümlesi arşiv ve kaynak denetimine açık hâle getirilmelidir.
Kurumsal model de salt bir fetva heyetiyle sınırlandırılamaz. Daimî bir İcmâ ve İçtihat Yüksek Kurulu; konuya göre değişen bilim komisyonları, fıkıh ve hukuk heyeti, toplumsal etki birimi ve gerekçe yazım kurulu ile çalışmalıdır. Karar verilmeden önce problem doğru tanımlanmalı, mevcut görüşler eksiksiz haritalanmalı, etkilenecek kesimler dinlenmeli ve muhtemel yarar-zarar sonuçları ölçülmelidir. Karar nisabı, katılan üyeler, karşı oy gerekçeleri ve gözden geçirme tarihi metnin ayrılmaz parçası olmalıdır. Böylece icmâ, isimsiz bir geçmiş otoritesi olmaktan çıkar; sorumlusu, gerekçesi, sınırı ve denetimi belli bir hukuk işlemi hâline gelir.
Her zannî icmâ kararına bir “yürürlük ve yenilenme kaydı” eklenmelidir. Bu kayıtta hükmün dayandığı olgular, geçerli olduğu toplum ve zaman, gözden geçirme süresi ve yeniden değerlendirmeyi zorunlu kılacak şartlar belirtilmelidir. Yeni bilimsel veri, örf değişikliği, ağır toplumsal zarar, amaçlanan maslahatın gerçekleşmemesi veya temel adalet ilkeleriyle çatışma; olağanüstü yeniden inceleme sebebi sayılmalıdır. Hukukun itibarı, yanlış hükmü sonsuza kadar savunmakla değil; yanlışı usûlü içinde düzeltme kudretiyle korunur. Değişebilir olanı değiştirmek istikrarsızlık değil, hukukun hayata sadakatidir.
Bu yeni anlayış, mezhepleri ve klasik mirası hükümsüzleştirmez; aksine onları yaşayan bir ilmî hafızaya dönüştürür. Her mezhep, insanlığın farklı şartlarda ürettiği büyük bir hukuk tecrübesi olarak masada yerini alır; fakat hiçbir tarihsel yorum masanın kendisi veya son sözü sayılmaz. Gelenek veto makamı değil, birikim kaynağıdır. Çağdaş ortak akıl da geçmişsiz bir kopuş değil; bu birikimi yeni olgular, yeni bilim ve yeni adalet sorunlarıyla yeniden konuşturan kurucu bir devamlılıktır.
Son söz açıktır: Kat‘î nas, icmâya ihtiyaç duymadan bağlayıcıdır; kat‘î alandaki icmâ tahkimdir. Zannî icmâ, hukukî yürürlük doğurabilir; fakat değiştirilemez nas değildir. İcmâ ile kurulan zannî hüküm, yeni bir icmâ veya nitelikli çoğunlukla kaldırılır. Bireysel içtihatla kurulan hüküm, daha isabetli bir içtihadın tercihiyle değiştirilir. Kaynakla yöntemi, hakikatle yürürlüğü, dinle fıkhı ayırmadan İslâm hukukunun kapıları açılamaz.
Vahiy sabittir; içtihat dinamiktir; icmâ ise bu dinamizmin kurumsal hukukudur. İcmâ, dinin önüne konulan kütük olmaktan çıkarılıp ortak aklın yenilenebilir anayasası hâline getirildiği gün, İslâm hukuku geçmişini inkâr etmeden geleceğini kurabilecektir.