10 Kasım: Bir Liderin Ardından Değil, Bir Yönün İzinde

Murat ÖZTARHAN / Yazar

10 Kasım: Bir Liderin Ardından Değil, Bir Yönün İzinde

Yazan: Murat Öztarhan

10 Kasım sabahı saat dokuzu beş geçe Türkiye’nin farklı şehirlerinde aynı görüntü oluşur. Trafik yavaşlar, insanlar oldukları yerde durur, sirenler duyulur. Aradan seksen sekiz yıl geçmiş olmasına rağmen bir ülke birkaç dakika boyunca aynı insanı hatırlar.

Bunun nedeninin yalnızca tarih olduğunu düşünmüyorum.

Mustafa Kemal Atatürk, arkasında sadece bir devlet bırakmadı. Bir yön bıraktı. Akla, bilime, eğitime, üretime, bağımsızlığa, yurttaşlığa ve dünyayı anlayarak ilerlemeye doğru bir yön.

Atatürk’ü kendi çağının diğer büyük liderleriyle birlikte düşündüğümüzde bu yön daha açık görülür. Winston Churchill, İkinci Dünya Savaşı’nın en ağır dönemlerinden birinde İngiltere’nin direncinin simgelerinden biri oldu. Franklin D. Roosevelt, Büyük Buhran ve İkinci Dünya Savaşı yıllarında Amerika’nın ekonomik ve siyasi yapısını önemli ölçüde dönüştürdü. Charles de Gaulle, işgalden çıkan Fransa’nın yeniden ayağa kalkmasında ve daha sonra Beşinci Cumhuriyet’in kuruluşunda belirleyici rol oynadı.

Bu isimlerin her biri kendi ülkelerinin tarihinde çok önemli yer tuttu. Atatürk’ün önündeki tablo ise başka türlüydü.

Çökmüş bir imparatorluk, işgal edilmiş topraklar, dağılmış kurumlar, ağır ekonomik sorunlar, parçalı bir eğitim sistemi ve yeniden kurulması gereken bir devlet düzeni vardı. Önce bağımsızlık savaşı verildi. Ardından savaş meydanındaki başarı yeni bir devlet düzenine dönüştürüldü.

Atatürk’ün tarihsel konumunun ayırt edici taraflarından biri burada belirginleşir. Zafer kazandıktan sonra yalnızca ülkenin yönetimini devralmadı; bir toplumun nasıl yaşayacağını, nasıl öğreneceğini, nasıl üreteceğini ve dünyaya nasıl bakacağını yeniden düşünmeye yöneldi.

Cumhuriyet kuruldu. Eğitim birliği sağlandı. Hukuk sistemi laik esaslar doğrultusunda yeniden düzenlendi. Yeni Türk alfabesi kabul edildi. Üniversite sistemi yeniden yapılandırıldı. Kadının medeni ve siyasi hakları genişletildi. Ekonomik bağımsızlık, sanayileşme ve üretim yeni devletin önemli hedefleri arasına girdi.

Yani yalnızca sınırlar korunmadı. Bir ülkenin zihinsel düzeni de yeniden kurulmaya çalışıldı.

İnsan Aplikasyonları açısından baktığımda beni en fazla ilgilendiren taraf burasıdır. Çünkü toplumların da insanlar gibi görünmeyen sistemleri vardır. Bir toplumda ezber aplikasyonu çalışabilir; insan öğrendiğini sorgulamadan tekrar edebilir. Otoriteye koşulsuz uyum aplikasyonu çalışabilir; doğruyu araştırmak yerine güçlü olanın söylediği kabul edilebilir. Değişime direnç aplikasyonu devreye girebilir; yeni olan yalnızca alışılmış olmadığı için tehdit olarak görülebilir. Haklılık aplikasyonu güçlenebilir; gerçeği araştırmanın yerini kendi tarafını sürekli doğrulama isteği alabilir.

Fakat aynı toplumun içinde öğrenme, sorgulama, üretim ve ortak akıl aplikasyonları da vardır.

Atatürk’ün yaptığı dönüşümü yalnızca kanun değişiklikleri üzerinden okursak eksik bırakırız. Çünkü o dönüşüm, aynı zamanda bir toplumda hangi düşünme ve davranma biçimlerinin güçleneceğine ilişkin büyük bir tercihti. Ezberin karşısına sorgulamayı, sorgulamayan itaatin karşısına yurttaşlık bilincini, bilgisizliğin karşısına eğitimi, söylentinin karşısına bilgiyi, dogmatik düşüncenin karşısına aklı ve bilimi koydu. Kadını toplumsal hayatın gerisinde bırakan anlayışın karşısına ise kadın ve erkeğin birlikte ürettiği bir ülke düşüncesini yerleştirdi.

Kadınlara 1934 yılında milletvekili seçme ve seçilme hakkı verilmesi bu dönüşümün güçlü örneklerinden biridir. Türkiye dünyada bunu yapan ilk ülke değildi. Yeni Zelanda, Finlandiya ve bazı başka ülkeler kadınların siyasi hakları konusunda daha erken adımlar atmıştı. Ancak Türkiye’nin 1934’te kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkını tanıması, dönemine göre son derece ileri bir adımdı. Fransa ve İtalya dahil birçok Avrupa ülkesinde kadınlar o tarihte henüz aynı siyasi haklara sahip değildi. Bu düzenleme, Cumhuriyet’in kadını toplumsal ve siyasal hayatın eşit bir parçası haline getirme iradesinin önemli göstergelerinden biri oldu.

Atatürk’ün değerini büyütmek için tarihi büyütmeye ihtiyaç yoktur. Gerçek olan zaten yeterince güçlüdür.

Barış anlayışı da aynı çizginin önemli parçalarından biriydi. Atatürk bir askerdi. Savaşın ne anlama geldiğini kitaplardan değil, cepheden biliyordu. Buna rağmen Cumhuriyet döneminde dış politikanın temel ilkelerinden biri olarak barışı öne çıkardı. 1931’de kullandığı “Yurtta sulh, cihanda sulh” sözü bu nedenle yalnızca güzel bir ifade değildir. Savaşı yaşamış bir komutanın barışı devlet anlayışının temel unsurlarından biri haline getirmesidir.

Bugün dünyaya baktığımızda bu yaklaşımın değerini yeniden görebiliyoruz. Savaşlar, jeopolitik rekabet, silahlanma, enerji yolları üzerindeki mücadeleler, ekonomik yaptırımlar ve teknoloji savaşları yalnızca devletleri değil, sıradan insanların günlük hayatını da etkiliyor. Cephede başlayan bir çatışmanın sonucu başka bir ülkede enerji fiyatı, göç, işsizlik veya hayat pahalılığı olarak hissedilebiliyor.

Böyle bir dünyada “Yurtta sulh, cihanda sulh” eski bir cümle gibi durmuyor. Tam tersine, barışın yalnızca ahlaki değil, ekonomik ve toplumsal bir değer olduğunu da hatırlatıyor.

Atatürk’ün bağımsızlık anlayışı da yalnızca askerî değildi. Tam bağımsızlık düşüncesi siyasi, ekonomik, mali, adli, askerî ve kültürel alanları birlikte kapsıyordu. Bu yaklaşım bugün de üzerinde düşünmeye değer.

Bir ülke kendi bayrağına sahip olabilir; fakat kritik teknolojilerde tamamen dışarıya bağımlıysa düşünmelidir. Üretim kapasitesi zayıflıyorsa düşünmelidir. Bilimsel gelişmeleri yalnızca dışarıdan takip ediyor, kendi bilgisini yeterince üretemiyorsa düşünmelidir. Gençleri geleceklerini başka ülkelerde kurmayı tek seçenek olarak görmeye başlıyorsa bunu da düşünmelidir.

Çünkü bağımsızlık yalnızca sınır çizgisi değildir. Bir toplumun kendi geleceğini üretebilme gücüdür.

İnsan Aplikasyonları açısından burada da önemli bir ayrım görüyorum. Bağımlılık aplikasyonu çalıştığında insan da toplum da çözümü sürekli dışarıdan bekler. Üretim aplikasyonu çalıştığında kendi kapasitesini büyütmeye başlar. Kıyas aplikasyonu başkalarının ne yaptığına takılıp kalabilir; gelişim aplikasyonu ise başkasına bakarak kendi değerini ölçmek yerine kendi standardını yükseltmeye yönelir.

Atatürk dönemindeki bağımsızlık düşüncesinin güçlü taraflarından biri de buydu: yalnızca dışarıdan gelen müdahaleye karşı çıkmak değil, içeride kendi ayakları üzerinde durabilecek bir ülke oluşturmak.

Bilim ve akıl anlayışında da aynı çizgiyi görüyoruz. Atatürk’ü anlamak, söylediği her sözü değişmez bir kalıba dönüştürmek değildir. Onun düşünce dünyasının merkezinde değişen dünyayı anlamak, öğrenmek ve çağın gerisinde kalmamak vardır.

Bilim, yeni bilgi ortaya çıktığında eski bilgiyi yeniden değerlendirebilme cesaretidir. Akıl ise kendimizi sürekli haklı çıkarmak için değil, gerçeğe yaklaşabilmek için kullanıldığında değer kazanır.

İnsan Aplikasyonları dilinde bunun karşılığı açıktır. Haklılık aplikasyonu çalışıyorsa insan yalnızca kendi doğrusunu görür. Ezber aplikasyonu çalışıyorsa yeni bilgi rahatsız eder. Öğrenme aplikasyonu çalışıyorsa insan soru sorar. Ortak akıl aplikasyonu çalışıyorsa yalnızca kendi sesini değil, başka sesleri de duymayı başarır.

Bir toplumun gelişmesi de biraz buna bağlıdır.

Bu nedenle 10 Kasım benim için yalnızca bir yas günü değildir. Elbette büyük bir hüzündür. Bir ülkenin kaderinin değişmesinde belirleyici rol oynayan, savaş meydanından çıkıp yeni bir devletin kuruluşuna önderlik eden, eğitimi, hukuku, bilimi, üretimi, bağımsızlığı ve barışı birlikte düşünen bir insanın yokluğunu hatırlamak kolay değildir.

Fakat 10 Kasım yalnızca geçmişe bakılan bir gün de olmamalıdır. Bugüne bakılan bir gün olmalıdır.

Bugün onun bıraktığı ölçülerle kendimize baktığımızda önümüzde önemli sorular duruyor. Çocuklarımız nasıl eğitim alıyor? Ne kadar bilgi ve teknoloji üretiyoruz? Bilimde dünyayla aramızdaki mesafe nedir? Kadınlar eğitimde, iş hayatında ve karar mekanizmalarında hangi noktadadır? Gençler kendi ülkelerinde nasıl bir gelecek görüyor? Dünyayı ne kadar doğru okuyabiliyoruz? Ve geçmişte yapılanlarla övünmenin ötesine geçip onların üzerine ne koyuyoruz?

10 Kasım’ın sorumluluğunun burada başladığını düşünüyorum.

Bir lideri gerçekten anlamak, onun fotoğrafını korumaktan daha fazlasıdır. Gösterdiği yönü kaybetmemektir.

İnsan Aplikasyonları açısından bugün kendimize sorabileceğimiz soru şudur:

Bir toplum olarak şu an bizde hangi aplikasyonlar çalışıyor?

Ezber mi, sorgulama mı? Koşulsuz uyum mu, yurttaşlık bilinci mi? Kıyas mı, üretim mi? Değişime direnç mi, öğrenme mi? Haklılık yarışı mı, ortak akıl mı? Söylenti mi, bilgi mi? Bağımlılık mı, bağımsızlık iradesi mi?

Atatürk’ü anmanın güçlü biçimlerinden birinin bu sorulara vereceğimiz cevapta olduğuna inanıyorum. Çünkü onun bıraktığı miras yalnızca geçmişte gerçekleştirilmiş devrimlerden oluşmuyor. Aynı zamanda bir yön tarif ediyor.

Bize kalan yön; düşünmeyi bırakmamak, öğrenmekten vazgeçmemek, üretmek, bağımsızlığı korumak, dünyayı anlamak ve güç sahibi olunduğunda dahi barışı unutmamaktır.

10 Kasım’da Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ü saygıyla, minnetle ve derin bir özlemle anıyorum.

Aradan seksen sekiz yıl geçti.

Acısı tarihe karışmadı.

Çünkü bazı insanlar öldüklerinde yalnızca hatıra bırakmazlar.

Bir ülkeye yön bırakırlar.

Murat Öztarhan