BUGÜNÜ BOŞALTAN İNANÇTAN YARINI İNŞA EDEN SORUMLULUĞA
AHİRETİ ÖLÜM SONRASINA
HAPSETMEK
Kur’ânî Zaman Bilinci, Hak ve Sorumluluk Manifestosu
Prof. Dr. Hadi SAĞLAM — İslâm Hukuku Anabilim Dalı Başkanı
| Ahiret yalnız ölümden sonra başlayan uzak bir ülke değildir; bugünkü fiillerimizin yarına taşınan hükmüdür. Ölüm sonrası ahirete iman, bugünün hakkını ertelemek için değil; bugünü hak, adalet ve emanetle kurmak içindir. Yarını düşünmeyen dindarlık, ahireti beklerken ahiret şuurunu kaybeder. |
I. KAVRAMI DARALTMAK, SORUMLULUĞU DARALTMAKTIR
Müslüman zihnin en ağır kavramsal kırılmalarından biri, ahireti yalnız ölümden sonraki hayata tahsis etmesidir. Elbette âhiret; diriliş, hesap, cennet ve cehennem hakikatini içerir. Fakat kavramın Kur’ânî işlevi bununla tükenmez. “الْآخِرَةُ” kelimesinin “sonraki, sonra gelen ve nihai olan” anlam alanı, insanın bugünden sonra karşılaşacağı sonucu da içine alan geniş bir zaman ve sorumluluk ufku kurar. Râgıb el-İsfahânî’nin işaret ettiği kök anlam, âhireti dünya ile ilgisiz bir kopuş değil; yapılanın sonrasıyla yüzleşme bilinci olarak düşünmeye imkân verir.
Kur’ân, insanı yalnız ölüm anına değil, yarına hazırlar. “وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ” — “Herkes yarın için ne hazırladığına baksın” (Haşr 59/18) emri, zamanın üzerine bir sorumluluk mührü vurur. Ayetteki “yarın”, nihai hesabı gösterirken bugünden sonraki bütün neticeleri de ahlâkî muhasebenin içine alır: Çocuğa bırakılan eğitim, toprağa bırakılan zarar, devlete bırakılan borç, topluma bırakılan adaletsizlik ve insana bırakılan kırgınlık… Bugün yapılan her şey, yarının dünyasına gönderilmiş bir hükümdür.
Ahireti yalnız ölüm sonrasına kilitleyen okuma, imanı büyütmez; imanın bugünü dönüştürme kudretini küçültür. Çünkü kavram ölümün ötesine sürüldüğünde hesap da ertelenir, hak da ertelenir, ıslah da ertelenir. Böylece din, hayatı doğrultan bir irade olmaktan çıkarılıp insanı mevcut haksızlığa alıştıran bir teselliye dönüştürülebilir. Oysa vahiy, mazluma yalnız “öte dünyada hakkını alırsın” demek için değil, zalime “bugün elini çek”, hâkime “bugün adaleti kur”, zengine “bugün paylaş” demek için gelmiştir.
II. DÜNYA VE AHİRET: İKİ AYRI HAYAT DEĞİL, TEK SORUMLULUĞUN İKİ SAFHASI
Dünya ile ahireti birbirinden bütünüyle koparmak, sebep ile sonucu ayırmaktır. Dünya ekim, ahiret hasat; dünya irade, ahiret netice; dünya emanet, ahiret hesaptır. Hasat ekimden bağımsız olmadığı gibi, ölüm sonrası hesap da bugünkü hayattan bağımsız değildir. Kur’ân’ın zaman öğretisinde insan, bir hayatı tüketip başka bir hayata geçen başıboş varlık değil; fiilleri sonuç üreten ve sonucu kendisine dönen sorumlu öznedir.
Bu nedenle “dünya ahireti” ifadesi, ölüm sonrası ahirete alternatif yeni bir inanç alanı değildir. Bugünden sonraki günlerin de bugünkü tercihlerimizin hesabını taşıdığını anlatan açıklayıcı bir kavramdır. Bireyin yarını, ailenin yarını, devletin yarını, tabiatın yarını ve insanlığın yarını vardır. Ormanı bugün yakan, yarının havasını; bütçeyi bugün israf eden, yarının ekmeğini; adaleti bugün bozan, yarının barışını tüketir. Günah yalnız deftere yazılan soyut bir kayıt değil, bazen gelecek neslin hayatında açılan gerçek bir yaradır.
Sahih ahiret imanı, insanı dünyadan çekmez; dünyanın hesabını ağırlaştırır. Namazı yarının ahlâkına, orucu yarının merhametine, zekâtı yarının sosyal adaletine, haccı yarının kardeşliğine taşımayan bir dindarlık; ibadetin şeklini korusa da ahiretin kurucu bilincini eksik bırakır. İbadet, bugünü değiştirmiyorsa ahirete hazırlanma iddiası sözde kalır.
III. HAKKI AHİRETE HAVALE ETMEK, ZULMÜ BUGÜNDE SERBEST BIRAKMAKTIR
“Hakkını ahirette alırsın” sözü, ilâhî adalete güveni anlatabilir; fakat dünyevî adalet yükümlülüğünün yerine geçirildiği anda tehlikeli bir uyuşturucuya dönüşür. Mazluma sabır tavsiye edip zalime hukuk uygulamayan toplum, ahirete iman etmiş görünürken zulmün ömrünü uzatır. Kul hakkı, yalnız mahşerde görülecek bir dava değil; dünyada derhal giderilmesi gereken hukuk ihlalidir.
Kur’ân adaleti gelecek zamana bırakmaz: “إِنَّ اللّٰهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ” — “Allah adaleti emreder” (Nahl 16/90). Emir şimdiki muhataba yöneliktir. Emanetin ehline verilmesi, insanlar arasında adaletle hükmedilmesi (Nisâ 4/58), zulme meyledilmemesi (Hûd 11/113), yetimin itilmemesi ve yoksulun doyurulması (Mâûn 107/1–3) ölümden sonraya ertelenemez. Ahiret, dünya mahkemelerini kapatmaz; onları daha dürüst, daha bağımsız ve daha süratli olmaya mecbur eder.
Hesabı Allah’a bırakmak, insanın üzerine düşen hesabı kaldırmaz. Devlet haksızlığı önlemek, hâkim hakkı teslim etmek, yönetici kamu malını korumak, âlim hakikati söylemek, fert verdiği zararı gidermek zorundadır. İlâhî hesap, beşerî sorumluluğun alternatifi değil; onun en güçlü teminatıdır. Dünyada hesabı kaldıran bir ahiret söylemi, ahirete değil cezasızlığa hizmet eder.
IV. MAÛN SÛRESİNİN HÜKMÜ: HESAP BİLİNCİ SOSYAL ADALETTİR
Kur’ân, hesap gününü yalanlayan kişiyi yalnız teorik bir inkârcı olarak tanıtmaz; onu yetimi itip kakan, yoksulu doyurmaya öncülük etmeyen ve ibadetini gösteriye çeviren kişi olarak tasvir eder. Bu ilişki tesadüf değildir. Âhiret bilincinin gerçekliği, sosyal davranışta görünür. Yetimin başında, işçinin ücretinde, borçlunun yükünde, kadının hukukunda, çocuğun geleceğinde ve yoksulun sofrasında karşılığı olmayan bir ahiret anlatısı, Kur’ân’ın istediği hesabı üretmez.
Demek ki ahiret, yalnız mezarlıkların ve vaaz kürsülerinin konusu değildir; bütçe hukukunun, çevre siyasetinin, aile düzeninin, ticaret ahlâkının ve kamu yönetiminin kurucu ilkesidir. Her kararın görünmeyen bir yarını, her harcamanın henüz doğmamış bir muhatabı, her ihmalin gecikmiş bir mağduru vardır. İman, bu görünmeyen muhatabın hakkını bugünden koruyabilme basiretidir.
V. AHİRET BİLİNCİNİN ON ANAYASAL HÜKMÜ
Aşağıdaki hükümler, ahireti edilgen bekleyişten çıkarıp bireysel, toplumsal ve kamusal sorumluluğun merkezine yerleştiren bir ahlâk anayasasıdır:
MADDE 1 — BUGÜNÜN SORUMLULUĞU
Ahirete iman, bugünkü görevi erteleme gerekçesi yapılamaz. Yapılması mümkün olan iyilik geciktirilemez; önlenmesi mümkün olan haksızlık yarına bırakılamaz.
MADDE 2 — HAKKIN DERHÂL İADESİ
Kul hakkı yalnız ilâhî hesaba havale edilemez. Haksız alınan mal, makam, emek, itibar ve imkân dünyada sahibine iade edilmek zorundadır.
MADDE 3 — SONUÇTAN MESULİYET
İnsan yalnız niyetinden değil, öngörebildiği sonuçlardan da sorumludur. Kamu kararı, ekonomik tercih ve teknolojik uygulama gelecek nesillere vereceği zararla birlikte değerlendirilir.
MADDE 4 — YARININ HAKKI
Henüz doğmamış nesillerin temiz çevre, güvenli toplum, adil ekonomi ve sürdürülebilir kaynaklar üzerindeki hakkı bugünkü çoğunluğun keyfî tasarrufuna bırakılamaz.
MADDE 5 — KAMU EMANETİ
Kamu malını israf eden, yalnız bugünün bütçesini değil yarının ekmeğini tüketir. Borç, imtiyaz ve kaynak kararları gelecek kuşakların rızası varsayılarak sınırsızlaştırılamaz.
MADDE 6 — HESAP VEREBİLİRLİK
Uhrevî hesap inancı, dünyevî denetimi ortadan kaldırmaz. Yetki kullanan herkes bugün hukuk önünde, yarın milletin hafızasında ve nihayet Allah’ın huzurunda hesap verir.
MADDE 7 — ADALETİN ERTELENMEMESİ
Geciken adalet, yalnız usul kusuru değil; mağdurun ömründen çalınmış zamandır. Yargı ve idare, hakkı makul ve etkili sürede teslim etmekle yükümlüdür.
MADDE 8 — İBADETİN TOPLUMSAL ŞAHİTLİĞİ
İbadet, adalet ve merhamet üretmelidir. Yetimi iten, emeği sömüren, yalanla kazanan ve kamu malına el uzatan davranışlar şeklen dindarlıkla meşrulaştırılamaz.
MADDE 9 — TEDBİR VE PLANLAMA
Tevekkül, tedbirsizliğin adı değildir. Afet, iklim, sağlık, eğitim ve ekonomi alanında yarını hesaplamamak emanete aykırıdır.
MADDE 10 — KESİNTİSİZ MUHASEBE
Hesap ölümle başlayan ani bir yüzleşme değil; vicdanda bugün başlayan kesintisiz bir denetimdir. Her fert ve kurum, “Yarın için ne hazırladım?” sorusunu kararlarının önüne koyar.
VI. SABIR, ZULME RIZA DEĞİLDİR
Ahireti erteleyici teselliye dönüştüren dil, sabrı da yanlış yorumlamıştır. Sabır; haksızlık karşısında susmak, hakkı terk etmek ve zalimin ömrünü uzatmak değildir. Sabır, adaleti kurma iradesinde sebat etmektir. Mazluma yalnız katlanmayı öğütleyen, fakat zalimin elini bağlamayan vaaz; dinin merhametini iktidarın konforuna tahsis eder.
Kur’ânî teselli eylemi iptal etmez, eyleme istikamet verir. İlâhî adalete güvenen insan öfkesini zulme dönüştürmez; fakat hakkını da terk etmez. Affetmek mağdurun erdemi olabilir, cezasızlık üretmek devletin hakkı değildir. Sulh, hakkın üzerini örtmek değil; hakkı teslim ettikten sonra yarayı onarmaktır.
VII. TARİHE ÇAĞRI: YARINI BUGÜNDEN KUR
Ey Müslümanlar! Ahireti yalnız mezarın ötesinde aramayınız. Çocuğunuzun yarını da ahiretinizdir; bıraktığınız borç da, kuruttuğunuz nehir de, çürüttüğünüz kurum da, sustuğunuz haksızlık da… Ölüm sonrası hesaba inanmak, bugünkü hesabı kapatmak değildir. Bilakis hiçbir hesabın kaybolmayacağını bilerek dünyada adaleti gecikmeden kurmaktır.
Ey yöneticiler! Yarına bıraktığınız ülke, bugünkü iktidarınızın ahiretidir. Makamınız sona erdiğinde binalarınız değil, kurduğunuz adalet konuşacaktır. Seçim dönemi için kazanıp nesiller için kaybettiren karar, başarı değildir. Kamu gücü, geleceğin hakkını bugünün çıkarına kurban edemez.
Ey âlimler, hukukçular ve eğitimciler! Ahireti yalnız korku ve ölüm diliyle anlatmayınız. Onu sorumluluğun, planlamanın, adaletin ve medeniyet kurmanın büyük zamanı olarak yeniden okuyunuz. İnsanları cennete çağırırken dünyayı cehenneme çevirmelerine sessiz kalmayınız. Çünkü cennet ümidi, yeryüzünde zulme razı olmanın değil; rahmet ve adalet için çalışmanın ahlâkıdır.
| Ahiret, öldükten sonra başlayacak bir sorumluluk değildir; öldükten sonra da devam edecek olan bugünkü sorumluluktur. Bugünü hakla kurmayan, yarını dua ile kurtaramaz. Dünya, ahiretin ertelendiği yer değil; ahiretin her gün yazıldığı yerdir. |
Prof. Dr. Hadi SAĞLAM
İslâm Hukuku Anabilim Dalı Başkanı