YÖNTEMDEN KİMLİĞE, ORTAK AKILDAN ŞEKİLCİLİĞE TARİHÎ SAVRULUŞ

EHL-İ SÜNNET’İN BÜYÜK MAKAS DEĞİŞİMİ

Ortak Aklın Teolojisinden Şekilci Aidiyete: Asla Dönüş Manifestosu

Prof. Dr. Hadi SAĞLAM  —  İslâm Hukuku Anabilim Dalı Başkanı

I. PEYGAMBER’DEN SONRA ASIL SORU: DOĞRUYU KİM DEĞİL, NASIL BULACAĞIZ?

Hz. Peygamber’in irtihaliyle nübüvvet tamamlanmış, fakat hayat ve tarih devam etmiştir. Artık vahyin doğrudan tashih ettiği bir şahıs bulunmayacağına göre ümmetin önündeki en büyük mesele, hakikatin kimde cisimleşeceği değil, hangi yöntemle araştırılacağıydı. Kat‘î nassın hükmü korunacak; zannî alan, yeni vakıalar ve değişen şartlar ise ehil insanların müşterek muhakemesiyle değerlendirilecekti. Nübüvvet sonrası çağın merkezine şahıs değil usûl; karizma değil delil; tekil kanaat değil kurumsal istişare yerleşmeliydi.

“وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ” — “Onların işleri aralarında şûra iledir” (Şûrâ 42/38) buyruğu, yalnız siyasî bir nezaket tavsiyesi değildir. O, tek kişinin görüşünü ümmetin kaderine dönüştürmeyi engelleyen anayasal ilkedir. “فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ” — “Bilmiyorsanız bilenlere sorunuz” (Nahl 16/43) hükmü ise kararın aidiyete değil ehliyete dayanmasını emreder. Ehl-i sünnet ve’l-cemaatin kurucu mantığı, bu iki esasın birleştiği yerde doğar: Ehil akıllar delil önünde buluşur; ortak hüküm hiçbir ferdin şahsî mülkü olmaz.

Bu yöntem, bireysel aklı yok saymaz; onu yanılabilirliğinin farkında olarak ortak aklın denetimine açar. Ortak akıl da kalabalığın ham kanaati değildir. İlim, tecrübe, ahlâk, farklı ihtisaslar, açık müzakere ve gerekçeli kararın kurumsal bileşimidir. İcmâ fikrinin güvenliği buradadır: Doğruyu sayıda değil, çoklu denetimden geçen sahih yöntemde aramak.

II. EHL-İ SÜNNET: BİR KIYAFET DEĞİL, HAKİKATİ BULMA USÛLÜDÜR

Tarih boyunca sünnet, Hz. Peygamber’in örnekliğini; cemaat ise ümmetin parçalanmaya karşı müşterek istikametini ifade etti. Bu iki kelime birlikte okunduğunda ortaya çıkan ilke açıktır: Vahyin ve nebevî örnekliğin rehberliğinde, ümmetin ilmî ortak aklıyla doğruyu aramak. Ehl-i sünnetin asli büyüklüğü, hakikati bir kişinin soyuna, makamına veya yanılmazlığına teslim etmemesinde; peygamberlik sonrası hiçbir beşeri mutlaklaştırmamasındadır.

Sakal sünnete bağlılığın bir görünümü olabilir; cübbe bir ilim geleneğinin hürmete değer kıyafeti olabilir; fıkıh kitapları asırlarca işlenmiş büyük hukuk hazinesidir; hadis rivayetleri nebevî mirasın vazgeçilmez taşıyıcılarıdır. Fakat bunların hiçbiri tek başına Ehl-i sünnet değildir. Sorun bu değerlerin varlığında değil, mutlaklaştırılmasındadır. Şekil usûlün, kitap yaşayan içtihadın, rivayet tenkidin, geçmiş bugünün ve şahıs ortak aklın yerine geçirildiği anda makas değişir.

Ehl-i sünneti sakal, bıyık, cübbe ve birkaç sembolle tarif etmek, bir medeniyet aklını kıyafet dolabına hapsetmektir. Onu geçmişte yazılmış her fıkhî hükmü nihai nas gibi korumak sanmak, müçtehitlerin kendi çağlarında gösterdiği cesareti inkâr etmektir. Her rivayeti bağlam, sübut, delâlet, maksat ve Kur’ân bütünlüğü araştırılmaksızın mutlak doğru saymak ise hadis ilminin bizzat geliştirdiği tenkit mirasına aykırıdır. Rivayeti korumak, aklı susturmak değil; sahihi sakimden ayıracak usûlü işletmektir.

III. BÜYÜK MAKAS DEĞİŞİMİ: CEMAATTEN CEMAATÇİLİĞE

Tarihî kırılma bir günde olmadı. Siyasî iktidar mücadeleleri hakikati meşruiyet aracına çevirdi; mezhep rekabeti usûlü kimlik savunusuna daralttı; ulema–iktidar ilişkisi eleştirinin sesini kıstı; taklidin kurumsallaşması içtihadın cesaretini zayıflattı. Böylece “cemaat”, ümmetin ortak aklı olmaktan çıkarılıp dar grupların itaat düzenine; “sünnet” ise hikmet ve örneklikten koparılıp görünür şekillerin denetimine indirgendi.

En ağır yanılgı şuydu: Geçmiş âlimlerin zannî içtihatları, onların dahi iddia etmediği bir değişmezlik mertebesine yükseltildi. Fıkıh, yeni hayatı çözümleyen canlı hukuk olmaktan çıkarılıp hazır cevaplar arşivi gibi okundu. Hadis, rivayet ve dirayet bütünlüğünden koparılarak bazen tek cümlelik hüküm üretme aracına dönüştürüldü. Şûra törensel toplantıya, icmâ tarih kitaplarında kalmış bir delile, maslahat ise şüpheli bir yenilik gibi gösterildi. Halk, yöntemi öğrenmek yerine etikete sadakat göstermeye çağrıldı.

İşte milleti yanıltan asıl makas değişimi budur: Ehl-i sünnet adına Ehl-i sünnetin kurucu yöntemi devre dışı bırakıldı. Ortak akıl yerine tek hocanın sözü; ilmî heyet yerine dar çevrenin kanaati; gerekçe yerine aidiyet; eleştiri yerine itaat; tahkik yerine taklit geçirildi. “Cemaat” kelimesini taşıyan anlayış, ironik biçimde yüzlerce cemaatçiliğe bölündü. Birleştirmesi gereken kavram, dışlama etiketine dönüştü.

IV. BU SAPMANIN ANA NEDENİ: YÖNTEMİN İKTİDARA TEHLİKELİ, ŞEKLİN ZARARSIZ OLMASI

Makas değişiminin en derin sebebi yalnız cehalet değildir; iktidar ve otorite meselesidir. Gerçek şûra soru sorar, delil ister, ehliyeti araştırır ve yöneticiyi sınırlar. Gerçek icmâ farklı sesleri masaya çağırır. Gerçek usûl, meşhur kanaati dahi yeniden tartabilir. Şekilci dindarlık ise iktidara daha az maliyetlidir: Sakalın ölçüsü konuşulur, fakat kamu malının hesabı sorulmaz; cübbenin boyu tartışılır, fakat adaletin gecikmesi tartışılmaz; ferdî ayrıntılar büyütülür, fakat kurumsal zulüm görünmez kalır.

Bu nedenle yöntemden kimliğe geçiş, sadece ilmî bir zayıflama değil, siyasî ve toplumsal bir işlev değişimidir. Sorgulayan ümmet yerine itaat eden kitle; ehliyetli heyet yerine karizmatik kişi; ortak sorumluluk yerine grup sadakati üretmiştir. Dinin dış görüntüsü korunurken, iktidarı denetleyen ahlâkî ve hukukî çekirdeği etkisizleştirilmiştir. Kabuk kutsanmış, çekirdek unutulmuştur.

V. EHL-İ SÜNNETİ ASLINA İADE ANAYASASI

Aşağıdaki hükümler, Ehl-i sünnet ve’l-cemaat kavramını şekilci aidiyetten çıkarıp ortak akıl ve sahih usûl zeminine döndüren temel ilkelerdir:

MADDE 1 — HİÇBİR BEŞERİN MASUM OLMAMASI

Hz. Peygamber’den sonra hiçbir âlim, şeyh, mezhep imamı, yönetici veya kurum mutlak doğruluk ve eleştirilemezlik iddiasında bulunamaz.

MADDE 2 — KAT‘Î İLE ZANNÎNİN AYRILMASI

Kat‘î nassın hükmü ile zannî yorum aynı seviyede tutulamaz. İçtihat, saygındır fakat vahiy değildir; gerekçesi değiştiğinde ve maslahat ortadan kalktığında yeniden değerlendirilebilir.

MADDE 3 — ŞÛRANIN BAĞLAYICILIĞI

Toplumu bağlayan dinî, hukukî ve siyasî kararlar tekil kanaate teslim edilemez. Karar, ehil ve farklı uzmanların özgür müzakeresiyle oluşturulur.

MADDE 4 — İCMÂNIN KURUMSALLAŞMASI

İcmâ geçmişte tamamlanmış bir hatıra değil, her çağda işletilmesi gereken kolektif içtihat düzenidir. Kurullar şeffaf, çoğulcu, gerekçeli ve denetlenebilir olmalıdır.

MADDE 5 — RİVAYETİN USÛLLE OKUNMASI

Hadis rivayetleri; sübut, delâlet, bağlam, Kur’ân bütünlüğü, maksat ve tarihî şartlar içinde değerlendirilir. Rivayete hürmet, ilmî tenkidi yasaklama gerekçesi yapılamaz.

MADDE 6 — FIKHIN NASLAŞTIRILMAMASI

Mezhep birikimi büyük bir hukuk hazinesidir; fakat tarihsel içtihatlar nihai ve değişmez nas sayılamaz. Yeni meseleler yeni tahkik ve kurumsal içtihat gerektirir.

MADDE 7 — ŞEKLİN ÖZE HÂKİM KILINMAMASI

Kıyafet, görünüş ve gelenek kişinin dindarlık tercihi olabilir; fakat hakikatin, liyakatin ve Ehl-i sünnet mensubiyetinin kesin ölçüsü yapılamaz.

MADDE 8 — ORTAK AKLIN GENİŞLETİLMESİ

Dinî hükmün toplumsal sonucu ekonomi, hukuk, tıp, psikoloji, sosyoloji, çevre veya teknolojiye uzanıyorsa ilgili uzmanlar içtihat heyetinin asli unsuru olur.

VI. MODERN KURUMLARDA UNUTULAN EHL-İ SÜNNET AKLI

Yüksek mahkemelerin heyet hâlinde karar vermesi, bilim kurullarının farklı uzmanlıkları bir araya getirmesi, üniversite senatolarının müzakereyle hüküm oluşturması ve Din İşleri Yüksek Kurulu gibi yapıların kolektif değerlendirme yapması, ortak akıl yönteminin çağdaş kurumsal biçimleridir. Ancak yalnız üye sayısı ortak akıl üretmez. Üyelerin bağımsızlığı, ihtisas çeşitliliği, delile erişimi, muhalif görüşün güvenliği, kararların gerekçeli yayımlanması ve yeni delille gözden geçirilebilmesi gerekir.

Bugünün meseleleri tek disiplinle çözülemez. Yapay zekâ, genetik, iklim, finans, aile, çalışma hayatı ve dijital mahremiyet hakkında yalnız geçmiş metni tekrar etmek yetmez. Fakih nassı ve usûlü; hekim insan bedenini; iktisatçı piyasa sonucunu; hukukçu normu; sosyolog toplumsal gerçekliği aynı masaya taşımadıkça “cemaat aklı” kurulmuş olmaz. Ehl-i sünnetin dirilişi, işte bu kurumsal içtihat mimarisinin yeniden inşasıdır.

VII. TARİHE SON HÜKÜM: KABUĞU DEĞİL, YÖNTEMİ KORUYUN

Ey Müslümanlar! Size Ehl-i sünnet diye yalnız görünüşü gösteren, fakat şûrayı, icmâyı, eleştiriyi, ehliyeti ve adaleti unutturan anlayışı sorgulayınız. Sakala düşman olmayınız; fakat adaletten daha büyük saymayınız. Cübbeyi küçümsemeyiniz; fakat ilmin delili zannetmeyiniz. Fıkıh mirasını terk etmeyiniz; fakat müçtehidin sözünü Allah’ın değişmez hükmüne yükseltmeyiniz. Hadisi baş tacı ediniz; fakat sahih usûlü susturan slogan hâline getirmeyiniz.

Ey âlimler ve kurumlar! Halktan itaati istemeden önce gerekçeyi sununuz. “Ehl-i sünnet budur” demeden önce hangi nassın, hangi usûlün, hangi maslahatın ve hangi ortak müzakerenin sizi o sonuca götürdüğünü açıklayınız. Çünkü ilmî otorite unvandan değil delilden; meşruiyet kalabalıktan değil adaletten; birlik suskunluktan değil hakikat etrafındaki özgür müzakereden doğar.

Ehl-i sünnetin geleceği geçmişin şeklini dondurmakta değil, geçmişin yöntem cesaretini bugüne taşımaktadır. Asla dönüş, tarihe geri yürümek değil; tarihi üreten usûlü yeniden çalıştırmaktır. Ümmetin kurtuluşu yeni bir slogan bulmakta değil, doğruyu birlikte bulabileceği güvenilir yöntemi yeniden kurmaktadır.

Prof. Dr. Hadi SAĞLAM
İslâm Hukuku Anabilim Dalı Başkanı