HAKİKAT ERTELENEBİLİR; FAKAT DEVLETİN ADALET BORCU ZAMANA GÖMÜLEMEZ
KARANLIK DOSYA
DEVLETİN VİCDANINDA KAPANMAZ
Kasâmeden soğuk dosya birimlerine uzanan hakikat ve güvence manifestosu
Prof. Dr. Hadi SAĞLAM – İslâm Hukuku Anabilim Dalı Başkanı
Faili meçhul cinayet, yalnız faili bulunamamış bir suç değil; devletin hakikati araştırma, mağdur ailesini yaşatma ve topluma güven verme borcudur. Adaletin uyanışı sloganla değil; bağımsız soruşturma, bilimsel delil, şahsî ceza sorumluluğu ve kurumsal tazmin güvencesiyle gerçekleşir.
I. HİÇBİR KAN HEDER, HİÇBİR DOSYA SAHİPSİZ BIRAKILAMAZ
Yaşama hakkı, devletin korumakla yükümlü olduğu ilk ve vazgeçilmez haktır. Bir insan öldürüldüğünde yalnız bir beden değil; bir ailenin güveni, bir toplumun hukuk inancı ve devletin koruma sözü yaralanır. Failin bulunamaması mağdurun değerini azaltmaz, soruşturma yükümlülüğünü sona erdirmez. Faili meçhul, unutulmuş ölüm değil; hakikati henüz ortaya çıkarılamamış ağır bir hukuk borcudur.
Kur’an’ın kısasta hayat bulunduğunu bildiren ilkesi, cezalandırmanın ötesinde caydırıcılığı, hakkın teslimini ve toplumsal güvenin yeniden kurulmasını anlatır. Devletin görevi intikam üretmek değil; gerçeği hukuka uygun delille ortaya çıkarmak, suçluyu adil yargılamak, masumu korumak ve mağdur yakınlarının yarasını kurumsal güvenceyle sarmaktır.
II. ADALETİN GECİKMESİ YALNIZ ZAMAN KAYBI DEĞİL, HAKİKATİN AŞINMASIDIR
Geciken her soruşturmada delil kaybolur, tanığın hafızası zayıflar, dijital kayıt silinir ve söylenti gerçeğin yerini almaya başlar. Zaman yalnız dosyanın değil, toplumun devlete duyduğu güvenin de aleyhine işler. Bu nedenle etkili soruşturma; derhâl başlama, bağımsızlık, yeterli kaynak, mağdur katılımı ve makul sürede sonuçlandırma ilkelerine dayanmalıdır.
Eski dosyalar ‘geçmişin meselesi’ denilerek arşive terk edilemez. Yeni DNA teknikleri, biyometrik inceleme, dijital veri analizi ve arşivlerin çapraz taranması, kapanmış görünen dosyalara yeniden ışık tutabilir. Ancak teknoloji tek başına adalet değildir; delilin hukuka uygun elde edilmesi, zincirleme muhafazası ve mahkemede denetlenebilmesi zorunludur.
III. CEZA SORUMLULUĞU ŞAHSÎDİR; DEVLETİN ARAŞTIRMA VE KORUMA SORUMLULUĞU KURUMSALDIR
Fail bulunamadığında ailesi, mahallesi, kabilesi veya siyasi grubu suçlu ilan edilemez. Ceza sorumluluğunun şahsiliği, masumiyet karinesi ve şüpheden sanığın yararlanması hukuk devletinin kırmızı çizgisidir. Faili meçhulü aydınlatma iradesi toplu suçlama, işkence, hukuksuz gözaltı veya delilsiz mahkûmiyet için gerekçe olamaz.
Buna karşılık devletin yaşamı koruma, suçu önleme, etkili soruşturma yürütme ve mağdura destek sağlama sorumluluğu kurumsaldır. Kamu görevlisinin kastı, ihmali, delil karartması veya soruşturmayı engellemesi varsa bağımsız biçimde incelenmelidir. Failin bilinmemesi, kurumun kendi kusurunu araştırma yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.
IV. KASÂME TARİHÎ BİR İSPAT VE TAZMİN TECRÜBESİDİR; KOLEKTİF CEZA DEĞİLDİR
Kasâme, faili belirlenemeyen öldürme olaylarında yemin, karine, yer bağlantısı ve diyet sorumluluğu çevresinde gelişmiş özel bir klasik hukuk kurumudur. Mezhepler; yemini kimin edeceği, diyetin kime yükleneceği ve hangi karinenin yeterli sayılacağı konusunda farklı görüşler geliştirmiştir. Bu çeşitlilik, kasâmenin tek ve tartışmasız bir formül olmadığını gösterir.
Kasâmeyi modern risk sorumluluğuyla bütünüyle özdeşleştirmek veya suçun ispatı olmadan topluluğu cezalandırmak doğru değildir. Kurumun çağımıza taşıdığı esas fikir; insan kanının heder edilmemesi, yerel topluluğun güvenlik sorumluluğuna duyarsız kalmaması ve fail bulunamasa bile mağdur ailesinin tazminsiz bırakılmamasıdır. İlke alınmalı, tarihî usul çağdaş ceza muhakemesinin güvenceleriyle yeniden düşünülmelidir.
V. DİYET HAYATA FİYAT BİÇMEK DEĞİL, TELAFİ EDİLEBİLİR ZARARI KARŞILAMAKTIR
İnsan hayatının gerçek değeri parayla ölçülemez. Diyet ve çağdaş tazminat, ölümü satın alan bedel veya suçlunun vicdanını temizleyen ödeme değildir; ölümün aile üzerinde doğurduğu ekonomik kaybı belirli ölçüde gideren hukukî telafidir. Ceza adaleti, maddi tazminat ve manevi destek birbirinin yerine geçmez; birbirini tamamlar.
Tazmin hesabında ölenin yaşı, geliri, bakım yükümlülüğü, aileye sağladığı fiilî destek ve makul gelecek ihtimali dikkate alınabilir. Bununla birlikte insanın değeri yüksek gelire indirgenmemeli; çocuk, ev içi emek veren kişi, işsiz veya yaşlı daha az değerli sayılmamalıdır. Asgari insan onuru güvencesi ile somut destek kaybı birlikte korunmalıdır.
VI. ÖLDÜRÜLEN YALNIZ KİŞİ DEĞİL, AİLENİN GELİRİ VE GELECEĞİDİR
Ölüm, geride kalan aile için barınma, eğitim, bakım ve psikolojik dayanıklılık kaybı doğurabilir. Destekten yoksun kalma tazminatı yalnız geçmiş maaş bordrosuna göre değil, kişinin iş gücü, mesleki gelişimi, ev içi emeği ve aileye sağladığı düzenli katkı üzerinden hakkaniyetle hesaplanmalıdır. Hesap varsayımsal zenginleşme değil, kaybolan makul geleceğin telafisi olmalıdır.
Devlet, faili meçhul öldürmeler için mağdur destek fonu kurmalı; acil ödeme, hukuki yardım, travma desteği, eğitim bursu ve geçici gelir güvencesi sağlamalıdır. Bu ödeme fail bulunduğunda rücu imkânıyla düzenlenebilir. Devletin tazmini suçun ikrarı değil; yaşamı koruyamadığı veya faili henüz bulamadığı durumda vatandaşını sahipsiz bırakmama taahhüdüdür.
VII. KARANLIK DOSYALAR İÇİN BAĞIMSIZ HAKİKAT VE SOĞUK DOSYA BİRİMLERİ KURULMALIDIR
Faili meçhul ve uzun süredir çözülemeyen ağır suçlar için uzman savcı, adli tıpçı, kriminal uzman, veri analisti ve mağdur irtibat görevlisinden oluşan kalıcı soğuk dosya birimleri kurulmalıdır. Dosyalar belirli aralıklarla yeni teknikler ışığında yeniden değerlendirilmeli; kayıp delil, ihmal ve soruşturma engeli ayrıca raporlanmalıdır.
Siyasi dönem, kurum veya fail ihtimali soruşturmanın yönünü belirleyemez. Birimlerin atama, bütçe ve çalışma güvencesi bulunmalı; Meclis ve bağımsız denetim organları istatistikleri, gecikme sebeplerini ve sonuçları kişisel verileri koruyarak izlemelidir. Hakikat komisyonu ceza yargısının yerine geçmemeli; arşiv açma, örüntü belirleme ve kurumsal hafızayı onarma görevi görmelidir.
VIII. MAĞDUR MERKEZLİ ADALET, AİLEYİ DOSYANIN KENARINDA BEKLETMEZ
Mağdur yakınları soruşturmanın öznesidir; fakat savcı veya delil toplayıcı olmak zorunda değildir. Dosyanın durumu, yapılan işlemler ve gecikmenin nedeni düzenli ve anlaşılır biçimde bildirilmelidir. Ailenin başvuru, bilgi alma, vekille temsil, karara itiraz ve kişisel verilerinin korunması hakları güvence altına alınmalıdır.
Faili meçhul ölümler siyasi propaganda, reyting veya karşılıklı suçlama malzemesi yapılamaz. Ceset görüntüsü, aile mahremiyeti ve doğrulanmamış isnatlar dolaşıma sokulmamalıdır. Toplumsal hafıza korunmalı; fakat hatırlama yeni mağduriyet üretmemelidir. Adalet, aileyi her haberle yeniden yaralayan değil, hakikate güvenli biçimde yaklaştıran süreçtir.
IX. ADALETİN UYANIŞ MANİFESTOSU: HAKİKATİ ARA, MASUMU KORU, MAĞDURU YAŞAT
Bir: Her ölümü derhâl ve etkili soruştur. İki: Ceza sorumluluğunu şahsî tut. Üç: İşkenceyi, toplu suçlamayı ve hukuksuz delili reddet. Dört: Soğuk dosyayı yeni bilimle yeniden incele. Beş: Kamu görevlisinin ihmalini bağımsız araştır. Altı: Mağdur ailesine gecikmeden maddi ve psikolojik güvence sağla.
Yedi: Tazminatı insan onuru ve gerçek destek kaybıyla hesapla. Sekiz: Arşivi koru, hakikati siyasete kurban etme. Dokuz: Devletin soruşturma performansını açık ve denetlenebilir kıl. Hiçbir kan heder, hiçbir aile sahipsiz, hiçbir karanlık dosya devletin vicdanında kapalı bırakılamaz.
HAKİKATİ ARA, MASUMU KORU, MAĞDURU YAŞAT: HİÇBİR KAN HEDER, HİÇBİR DOSYA SAHİPSİZ KALMASIN.
Saygılarımla.
Prof. Dr. Hadi SAĞLAM