SINIRSIZ NAFAKA MI, ADİL NAFAKA MI?
İslâm Hukukunun Dengesi Nerede? İslâm Fıkıh Akademisi Kararları Işığında Geçmişten Günümüze Bir Okuma ve Çözüm Arayışı
Prof. Dr. Hadi Sağlam İslâm Hukuku Anabilim Dalı Başkanı
Yeni nafaka düzenlemesi, ne kadının ekonomik güvenliğini zedelemeli ne de erkeği ölçüsüz ve belirsiz bir mali yük altında bırakmalıdır. Gerçek adalet, mağduriyeti önleyen ve her iki tarafın hukukunu birlikte koruyan ölçülü, hakkaniyetli ve sürdürülebilir bir nafaka sistemi kurmaktır.
Nafaka, Kur’an’ın adalet, ihsan, ma‘rûf ve mîzan ilkelerinin aile hukukuna yansıdığı temel alanlardan biridir. Bu nedenle mesele yalnızca kadın veya erkek lehine bir düzenleme olarak değil, boşanma sonrasında ortaya çıkan ekonomik sonuçların taraflar arasında hakkaniyetli biçimde paylaştırılması bakımından ele alınmalıdır. Türkiye’de uzun süredir tartışılan süresiz yoksulluk nafakası, yeni bir hukuki düzenleme ihtiyacı çerçevesinde yeniden gündeme gelmektedir. Ancak yapılacak düzenlemenin yalnızca nafakanın süresini belirlemekle sınırlı kalmaması; ekonomik bakımdan güçsüz tarafın korunması ile nafaka yükümlüsünün ölçüsüz bir mali yük altında bırakılmaması arasında adil bir denge kurması gerekir. Kur’an-ı Kerîm’in, “Varlıklı olan kendi imkânına göre, rızkı dar olan da Allah’ın kendisine verdiği kadarından harcasın. Allah hiç kimseyi verdiğinden fazlasıyla yükümlü tutmaz.” (et-Talâk, 65/7) buyruğu, nafaka konusunda ihtiyaç, imkân ve ölçülülük ilkelerinin birlikte gözetilmesine işaret etmektedir.
- Nafaka: Koruma mı, Sürekli Bir Yükümlülük mü?
Günümüzde nafaka meselesi, Türkiye’de hukuki olduğu kadar sosyal ve ekonomik boyutları da bulunan önemli bir tartışma alanıdır. Özellikle boşanma sonrasında bağlanan yoksulluk nafakasının herhangi bir üst süre öngörülmeksizin devam edebilmesi, tarafların karşılıklı hak ve sorumlulukları bakımından tartışılmaktadır. Bununla birlikte evlilik devamındaki nafaka yükümlülüğü ile boşanma sonrasında gündeme gelen yoksulluk nafakasının aynı hukukî nitelikte olmadığı belirtilmelidir. Klasik İslâm hukukunda da boşanma sonrası mali yükümlülükler; boşamanın türü, iddet, hamilelik ve tarafların özel durumları gibi farklı ölçütlere göre değerlendirilmiştir. Bu bakımdan temel mesele, nafakanın tamamen ortadan kaldırılması veya mutlak biçimde sürdürülmesi değil; boşanma sonrasında ortaya çıkan ekonomik mağduriyetin hangi ölçüler içerisinde ve ne kadar süreyle giderileceğidir.
- Kur’an’ın Getirdiği Ölçü: Adalet, İhsan ve Mîzan
Kur’an-ı Kerîm, boşanmayı yalnızca hukuki bir ayrılık olarak değil, aynı zamanda tarafların birbirlerine karşı ahlâkî sorumluluklarının devam ettiği bir süreç olarak ele almaktadır. “Ya güzel bir şekilde tutmak ya da güzel bir şekilde bırakmak” ilkesi (el-Bakara, 2/229), ayrılığın dahi ma‘rûf ve ihsan çerçevesinde gerçekleşmesini öngörmektedir. Ayrıca “Onlara zarar vermek amacıyla onları alıkoymayın.” (el-Bakara, 2/231) buyruğu, taraflardan birinin hukukî imkânları diğerine zarar vermek amacıyla kullanmasını engelleyen genel bir ilke ortaya koymaktadır. Bu çerçevede nafaka, ne ekonomik açıdan güçsüz tarafın mağduriyetine ne de yükümlünün ödeme gücünü aşan bir sorumluluğa dönüşmelidir. Dolayısıyla İslâm hukukunun temel yaklaşımı koruma ile sorumluluk, ihtiyaç ile imkân ve hak ile yükümlülük arasında denge kurmaktır.
- Klasik Fıkıhta Boşanma Sonrası Nafaka
Klasik fıkıh kaynaklarında boşanma sonrası nafaka, boşamanın türü ve kadının içinde bulunduğu hukukî duruma göre farklı hükümler çerçevesinde ele alınmıştır. Ric‘î ve bâin talak arasında nafaka bakımından farklılıklar bulunduğu gibi, hamilelik de nafakanın devamı açısından özel bir durum oluşturmaktadır. Kur’an’da hamile kadının doğuma kadar nafakasının karşılanması açıkça düzenlenmiştir (et-Talâk, 65/6-7). Mezhepler arasında ayrıntılı görüş farklılıkları bulunmakla birlikte klasik fıkıh literatüründe bugünkü anlamıyla her boşanmış kadına, herhangi bir şart aranmaksızın ve ömür boyu devam eden tek tip bir nafaka sistemi bulunmamaktadır. Bununla birlikte ekonomik açıdan mağdur olan tarafın korunmasına ilişkin hükümler de fıkıh sisteminin önemli bir parçasıdır. Bu sebeple klasik fıkıh birikiminin temel karakterini, hukukî durum, ihtiyaç ve şartlara göre farklılaşan bir koruma ve dengeleme sistemi olarak değerlendirmek daha isabetlidir.
- Çağdaş Fıkıh Kurumları ve Nafaka Meselesi
Çağdaş fıkıh kurumlarının kararları değerlendirilirken kararların gerçek konusu, tarihi ve içeriğinin doğrudan karar metinlerinden tespit edilmesi gerekir. Özellikle belirli bir karar numarasından hareketle nafakanın süresi konusunda kesin bir hüküm çıkarılması ilmî açıdan ihtiyatlı bir yaklaşım değildir. Uluslararası İslâm Fıkıh Akademisi ve benzeri çağdaş fıkıh kurumlarının aile, kadın ve eşlerin mali haklarına ilişkin kararlarında; tarafların malvarlığı, ekonomik hakları, aile sorumlulukları ve sosyal şartları üzerinde durulmaktadır. Bu yaklaşım, aile hukukunda hakların korunması ve zararların önlenmesi ilkelerinin önemini göstermektedir. Dolayısıyla çağdaş fıkıh kurumlarının yaklaşımı, meseleyi yalnızca “nafaka verilsin” veya “nafaka kaldırılsın” şeklinde değil, hak, ihtiyaç, sorumluluk ve toplumsal şartlar arasındaki denge üzerinden değerlendirmeyi gerektirmektedir.
- Türkiye’de Yoksulluk Nafakası Tartışması
Türk hukukundaki yoksulluk nafakası ile klasik fıkıhtaki boşanma sonrası nafaka hükümlerinin aynı hukukî kurumlar olmadığı öncelikle belirtilmelidir. Bununla birlikte İslâm hukukunun adalet, hakkaniyet, zarar vermeme ve insan onurunu koruma ilkeleri, günümüz hukuk politikalarının değerlendirilmesinde önemli bir perspektif sunabilir. Türkiye’deki tartışmanın temelinde iki farklı ihtiyacın dengelenmesi bulunmaktadır: Boşanma sonrasında ekonomik açıdan güçsüz hâle gelen eşin korunması ve nafaka yükümlüsünün belirsiz ve ölçüsüz bir mali yük altında bırakılmaması.Bu nedenle yeni düzenleme, taraflardan yalnızca birinin hukukunu esas almak yerine her iki tarafın ekonomik ve sosyal durumunu birlikte değerlendiren bir anlayış üzerine kurulmalıdır.
- Yeni Yasal Düzenleme İçin Adalet Merkezli Bir Model
Yeni bir nafaka düzenlemesi yapılırken yalnızca belirli bir süre öngörülmesi yeterli değildir. Evliliğin süresi, tarafların ekonomik durumu, çalışma imkânları, yaş, sosyal şartlar, evlilik süresince üstlenilen aile içi emek ve çocukların durumu gibi ölçütlerin birlikte değerlendirilmesi daha hakkaniyetli sonuçlar doğuracaktır. Bu bakımdan nafakanın süreli, kademeli ve gerektiğinde yeniden değerlendirilebilir bir yapıya kavuşturulması düşünülebilir. Kısa süreli evliliklerle uzun süreli evliliklerin; ekonomik bağımsızlığı bulunan taraflarla çalışma imkânı bulunmayan tarafların aynı ölçütlere tabi tutulmaması, somut olay adaletinin sağlanmasına katkı sağlayacaktır. Özellikle uzun yıllar aile hayatı sebebiyle çalışma hayatından uzak kalmış bir kişinin boşanma sonrasında ekonomik olarak korunmaya ihtiyaç duyması ile ekonomik bağımsızlığını sürdüren bir kişinin durumunun aynı şekilde değerlendirilmemesi gerekir. Objektif ölçütlere dayalı, esnek fakat denetlenebilir bir sistem, bu açıdan daha sağlıklı bir model sunabilir.
- Nafaka Bir Cezalandırma Aracı Olmamalıdır
Nafaka, boşanma sonrasında taraflardan birinin diğerini cezalandırmasının veya ekonomik bakımdan baskı altında tutmasının aracı hâline getirilmemelidir. Aynı şekilde nafaka yükümlüsü de sırf boşanmış olması nedeniyle ölçüsüz ve belirsiz bir ekonomik sorumlulukla karşı karşıya bırakılmamalıdır. İslâm hukukunun zarar vermeme ve hakkaniyet ilkeleri, tarafların hukukî imkânlarını kötüye kullanmalarını engelleyen temel bir yaklaşım ortaya koymaktadır. Bu nedenle nafakanın amacı cezalandırmak değil korumak, bağımlılık oluşturmak değil geçiş dönemini güvence altına almak olmalıdır. Böyle bir yaklaşım, hem ekonomik mağduriyetin giderilmesine hem de nafaka yükümlülüğünün hakkaniyet sınırları içerisinde tutulmasına imkân sağlayacaktır.
- Yeni Düzenlemenin Temel Ölçüsü: Kadını da Erkeği de Korumak
Yeni düzenlemenin kadın ve erkek karşıtlığı üzerinden tartışılması, meselenin hukukî niteliğini zayıflatmaktadır. Kadının boşanma sonrasında ekonomik güvenliğinin sağlanması kadar, erkeğin de ödeme gücünü aşan ve belirsiz bir yükümlülük altına sokulmaması adaletin gereğidir. Bu iki husus birbirinin alternatifi değildir. Bir tarafın hakkını korumak, diğer tarafın hakkını ihlal etmeyi gerektirmemelidir. Esas olan, tarafların somut ekonomik ve sosyal şartlarını birlikte değerlendiren bir hukuk düzeni kurmaktır. İslâm hukukunun mîzan anlayışı da bu noktada önem taşımaktadır. Adalet, bir tarafı mutlak biçimde koruyup diğerini ihmal etmek değil, her iki tarafın hakkını ölçülü ve hakkaniyetli biçimde gözetmektir.
Sonuç: Sınırsız Nafaka Değil, Adil Nafaka
Nafaka meselesi kadın ile erkek arasında bir mücadele alanına dönüştürülmemelidir. Esas mesele, boşanmanın ortaya çıkardığı ekonomik sonuçların adalet, hakkaniyet, insan onuru ve sosyal sorumluluk çerçevesinde nasıl düzenleneceğidir. Klasik fıkıh kaynakları incelendiğinde boşanma sonrası nafakanın her durumda ve bütün taraflar bakımından aynı süreyle devam eden tek tip bir yükümlülük olmadığı görülmektedir. Bununla birlikte ekonomik açıdan mağdur olan tarafın korunması da fıkhın temel amaçlarından biridir. Bu nedenle yeni hukukî düzenlemenin yalnızca nafakanın süresine odaklanması yeterli değildir. Yeni sistem; evliliğin süresi, ihtiyaç, ödeme gücü, çalışma imkânı, aile içi emek, çocukların durumu ve boşanma sonrasındaki ekonomik şartları birlikte dikkate almalıdır. Böylece nafaka ne kadının ekonomik güvenliğini ortadan kaldıran ne de erkeği belirsiz ve ölçüsüz bir borç ilişkisine mahkûm eden bir yapıya dönüşür.
Sonuç olarak mesele, “sınırsız nafaka mı, süreli nafaka mı?” sorusundan daha geniştir. Asıl mesele, boşanma sonrasında ekonomik bakımdan güçsüz olanı korurken diğer tarafı da ölçüsüz bir yük altında bırakmayan, hakkı, sorumluluğu ve insan onurunu birlikte gözeten adil bir nafaka sistemi kurabilmektir. Gerçek adalet, bir tarafın kazanıp diğer tarafın kaybetmesi değil; her iki tarafın da hukukunun korunduğu yerde gerçekleşir.
Prof. Dr. Hadi Sağlam İslâm Hukuku Anabilim Dalı Başkanı