KAVRAMLARIN SAVAŞI VE ÜMMETİN KAYBETTİĞİ USÛL
Prof. Dr. Hadi Sağlam İslam Hukuku Anabilim Dalı Başkanı
Bugün ümmet, tek bir kimlik şemsiyesi altında birleşmesi gerekirken, parçalanmış alt kimliklerin keskin sınırları arasında yorgun düşmüş bir hâlde durmaktadır. Bir zamanlar aynı vahyin, aynı kıblenin ve aynı ahlakın birleştirdiği büyük bir topluluk; bugün kendi değerleri, kendi kavramları ve kendi referansları üzerinden birbirine karşı konumlandırılmakta, adeta kendi silahı ile kendisi yaralanan bir bedene dönüştürülmektedir. Bu hâl, sadece fikrî bir ayrışma değil; ruhu yoran, kalbi inciten ve “insan, sen de mi?” dedirten derin bir iç kırılmadır.
Kimi zaman insanın içinden, “bu kadar ortak payda varken bu kadar ayrışma nasıl mümkün oldu?” sorusu yükselir; kimi zaman da aynı hakikate inananların birbirine yönelttiği keskin sözler karşısında suskun bir sızı kalır geriye. Zira mesele artık sadece farklı düşünmek değil, ortak bir ümmet bilincinin parçalanarak alt kimlikler içinde tüketilmesidir. Oysa ümmet, alt kimliklerin birbirine üstünlük kurduğu bir alan değil; tek bir hakikatin etrafında birleşmiş bir varlık bilinci idi. Bugün ise bu bütünlük duygusu zayıfladıkça, geriye kırgınlıklar, yorgunluklar ve birbirine yabancılaşmış kalpler kalmaktadır.
Bütün bu tablo, aynı zamanda “kılıçların değil kavramların savaşı” üzerinden derinleşen daha büyük bir kırılmayı da içinde taşımaktadır. Zira kavramların keskinliği, çoğu zaman bedenleri değil kalpleri ve zihinleri yaralamakta; ihtilafı ilme değil iftiraka, rahmete değil husumete dönüştürmektedir. Bu hâl, kimi zaman Sıffîn ve Cemel’in bıraktığı derin yaraları hatırlatacak kadar sarsıcı; kimi zaman da Uhud’da okçuların yerini terk edişi gibi, ümmetin birlik hattında açılan telafisi zor boşlukları andırmaktadır. Ne var ki bugün yaşanan kırılma, yalnızca tarihî bir ihtilaf değil; kavramlar üzerinden yürüyen görünmez bir iç budanma hâline dönüşmüş görünmektedir. İnsan, bütün bu keskinliğin ortasında, “vurma dostum, hançeri daha da derine indirme” diye fısıldayacak kadar çaresiz bir iç sızıyla baş başa kalmaktadır.
Bir yanda küresel zihinsel mühendislik süreçleriyle kavramları yeniden tanımlayan, zihinleri lügatlar üzerinden yeniden inşa eden görünmez bir akış; diğer yanda ise bu kavramları keskin bir silaha dönüştürerek kardeşini hedef alan iç tartışmalar… Böylece ümmet, farkında olmadan kendi iç bütünlüğünü yaralayan bir dil savaşının içine sürüklenmektedir. Oysa Yusuf’un kuyudan saraya, ayrılıktan kavuşmaya uzanan hikâyesi; Yakub’un yıllar sonra “Yusuf’un kokusu”nu duyuşu nasıl bir özlem ve diriliş ufku taşıyorsa, bugün de ümmetin en derin ihtiyacı kardeşlik kokusunu yeniden hatırlamaktır. Çünkü asıl soru artık daha yakıcıdır: Bunca parçalanmış sesin arasında biz ne zaman yeniden birbirimize “kardeşim” diyebileceğiz? Ve ne zaman, birbirini budayan değil birbirini taşıyan bir ümmete yeniden dönüşebileceğiz?
İslâm düşünce tarihinde farklı yorumların, mezheplerin ve içtihatların varlığı bir kriz değil, bilakis vahyin insan aklı tarafından anlaşılmasının tabiî ve kaçınılmaz sonucudur. Nitekim klasik ilim geleneği, “kat’î” ile “zannî”, “vahiy” ile “yorum”, “din” ile “din anlayışı” arasındaki epistemolojik ayrımı titizlikle koruyarak ihtilafı bir çatışma değil, ilmî üretimin ve fikrî canlılığın kaynağı olarak değerlendirmiştir. Bu sebeple İslâm medeniyetini asırlar boyunca ayakta tutan unsur, ihtilafın yokluğu değil; ihtilafı yöneten ortak “usûl”, ortak ilim ahlâkı ve ortak kardeşlik hukuku olmuştur.
Bugün ümmeti yoran temel problem ise farklı düşüncelerin varlığı değil, bu farklılıkları aynı hakikat arayışı içerisinde buluşturacak metodolojik zeminin zayıflamış olmasıdır. Kavramların ilmî anlamlarından koparılarak ideolojik mücadele araçlarına dönüştürüldüğü, “bid’at”, “dalâlet”, “tekfir”, “selefî”, “modernist” ve “gelenekçi” gibi kavramların ilmî tasniflerden çok kimlik savaşlarının parçası hâline geldiği bir zeminde, kriz artık görüş ayrılığı değil, görüş ayrılığını yönetecek usûlün kaybıdır. Zira medeniyetleri yıkan şey ihtilaf değil; ihtilafı adalete, rahmete ve ilme dönüştürecek metodolojik bilincin kaybolmasıdır.
- Kavramların Medeniyet Kurucu Gücü
Medeniyetler yalnızca coğrafya, ekonomi veya siyasî güç üzerine inşa edilmez; her medeniyet öncelikle kendi kavram dünyasını üretir ve bu kavramlar üzerinden varlığını sürdürür. Çünkü kavramlar, toplumların yalnızca dili değil, aynı zamanda epistemolojisini, hukuk tasavvurunu, ahlâk anlayışını ve hakikat iddiasını taşırlar. Bu sebeple tarih boyunca yaşanan büyük dönüşümler, çoğu zaman orduların hareketinden önce kavramların anlam dünyasında başlamıştır. Nitekim İbn Haldûn, medeniyetlerin yükseliş ve çöküş süreçlerinde ilimlerin ve kavramsal çerçevenin belirleyici rolüne dikkat çekerek ilim geleneğinin zayıflamasını umranın çözülmesinin habercisi olarak değerlendirmiştir (İbn Haldûn, Mukaddime, thk. Abdullah Muhammed ed-Dervîş, Dımaşk: Dâr Ya‘rub, 2004, I, 420-425).
İslâm medeniyetinin tarihsel sürekliliğini sağlayan unsur da siyasî birlikten ziyade ortak kavramlar etrafında oluşan ilmî ve hukukî hafızadır. “İctihad”, “icmâ”, “kıyas”, “maslahat”, “adalet”, “hikmet” ve “makāsıd” gibi kavramlar, yalnızca teknik terimler değil, aynı zamanda ümmetin ortak aklını temsil eden epistemolojik sütunlardır. Bu nedenle kavramların anlam alanının daralması veya ideolojik mücadelelerin nesnesi hâline gelmesi, yalnızca dilsel bir dönüşüm değil; doğrudan doğruya düşüncenin, hukukun ve medeniyet tasavvurunun dönüşümü anlamına gelir. Başka bir ifadeyle, kavramların yıprandığı yerde önce usûl zayıflar, ardından ortak akıl dağılır ve nihayetinde medeniyet hafızası çözülmeye başlar.
- “Usûlü’l-Fıkh”ın Doğuşu: Hükmün Değil, Yöntemin İnşası
İslâm hukuk düşüncesinin en büyük ilmî başarılarından biri, hükümlerin şahısların otoritesine değil, metodolojinin otoritesine bağlanmış olmasıdır. Hicrî ikinci asırda ortaya çıkan yoğun rivayet, bölgesel uygulama ve re’y tartışmaları, hukukî düşüncenin ortak bir yöntem zeminine ihtiyaç duyduğunu göstermiş; bu ihtiyaç İmam Şâfiî’nin sistemleştirdiği “Usûlü’l-Fıkh” disipliniyle kurumsal bir yapıya kavuşmuştur. Şâfiî’nin temel amacı yeni hükümler üretmekten ziyade, hükme ulaştıran yolların meşruiyet sınırlarını belirlemekti. Bu sebeple onun ilmî mirası bir mezhep inşasından çok, bir epistemoloji inşası olarak değerlendirilmelidir (Şâfiî, er-Risâle, s. 20-24).
Nitekim Şâfiî’nin ortaya koyduğu yaklaşım, hukukî doğruluğun ön şartının metodolojik doğruluk olduğunu kabul eder. Bu çizgi daha sonra Cüveynî tarafından geliştirilmiş, usûl ilminin bilinmediği yerde fıkhî güvenilirliğin de mümkün olmayacağı vurgulanmıştır (Cüveynî, el-Burhân, I, 69). Gazzâlî ise usûlü, yalnızca hüküm çıkarma tekniği olarak değil, aynı zamanda düşüncenin disipline edilmesini sağlayan bir ilim olarak görmüş ve metodolojiden kopan ilmin kolaylıkla taassuba dönüşeceğini ifade etmiştir (Gazzâlî, el-Müstaṣfâ, I, 9-12). Böylece klasik gelenekte usûl, yalnızca hukukun değil, aynı zamanda ilmî ahlâkın da temeli kabul edilmiştir.
III. İhtilafın Epistemolojik Meşruiyeti
İslâm düşünce tarihinde ihtilaf, çoğu zaman modern dönemde algılandığının aksine, dinî parçalanmanın değil, ictihad faaliyetinin tabiî sonucu olarak değerlendirilmiştir. Çünkü nassların anlaşılması, lafızların delâleti, haberlerin sıhhati ve illetlerin tespiti gibi usûlî meselelerde farklı yöntemlerin benimsenmesi, aynı nasstan farklı sonuçların çıkarılmasına yol açabilmektedir. Bu nedenle klasik fakihler, ihtilafı ortadan kaldırılması gereken bir problem olarak değil, ilmî üretimin kaçınılmaz bir sonucu olarak görmüşlerdir. Serahsî’nin ifadesiyle, müçtehitlerin farklı hükümlere ulaşması çoğu zaman delillerin anlaşılmasındaki tabiî çeşitliliğin bir yansımasıdır (Serahsî, Uṣûlü’s-Serahsî, I, 313-315).
Bu sebeple Ebû Hanîfe, Mâlik, Şâfiî ve Ahmed b. Hanbel arasında meydana gelen görüş ayrılıkları, hiçbir zaman karşılıklı tekfir veya tefsîk sebebi yapılmamıştır. Çünkü klasik usûl geleneği, “kat’î” alan ile “zannî” alan arasındaki ayrımı titizlikle muhafaza etmiş; özellikle zannî delillere dayanan meselelerde farklı sonuçlara ulaşılabileceğini kabul etmiştir. Gazzâlî’nin belirttiği üzere zannî meselelerde kesinlik iddiası çoğu zaman ilmin değil, psikolojik bağlılığın ürünüdür (Gazzâlî, el-Müstaṣfâ, II, 354-356). Bu yaklaşım, İslâm ilim geleneğinin asırlar boyunca farklı mezhepleri aynı ilmî çatı altında yaşatabilmesinin en önemli sebeplerinden biri olmuştur.
- “Kat’î” ile “Zannî”nin Ayrılması: İlim Geleneğinin Kırmızı Çizgisi
Klasik İslâm düşüncesinin en önemli metodolojik başarılarından biri, “kat’î” olan ile “zannî” olanı birbirinden ayırabilmiş olmasıdır. Çünkü bütün dinî hükümler aynı epistemolojik kesinlik derecesine sahip değildir. Varlığı ve delâleti kesin olan naslar ile yorum ve ictihada açık bulunan hükümler aynı düzlemde değerlendirildiğinde, kaçınılmaz olarak ilmî alan ile ideolojik alan birbirine karışmaktadır. Cüveynî, delillerin bilgi değeri bakımından farklı kategoriler taşıdığını ve her meseleye aynı kesinlik ölçüsünün uygulanamayacağını özellikle vurgulamıştır (Cüveynî, el-Burhân, I, 45-52).
Bu sebeple klasik usûl geleneği, tevhid, nübüvvet ve dinin zarurî hükümleri gibi alanları kat’î bilgi alanında değerlendirirken; birçok fıkhî ve kelâmî tartışmayı zannî ictihad alanı içerisinde ele almıştır. Karâfî’nin meşhur ifadesiyle, mezhep imamlarının görüşleri ile şeriatın kendisi aynı şey değildir; zira müçtehitlerin hükümleri isabet ihtimali taşıdığı gibi hata ihtimali de taşımaktadır (Karâfî, el-Furûk, II, 103-104). İşte İslâm düşünce tarihindeki ilmî çoğulculuğun temelinde, dinin kendisi ile dinin anlaşılması arasındaki bu metodolojik ayrım bulunmaktadır.
- Kavramların Silaha Dönüştürülmesi
Her medeniyet, kendi kavramlarıyla düşünür ve kendi kavramlarıyla varlığını sürdürür. Bu sebeple kavramların anlam alanının daraltılması veya ideolojik amaçlarla yeniden üretilmesi, yalnızca dilsel bir değişim değil, aynı zamanda epistemolojik bir dönüşüm anlamına gelir. Bugün İslâm dünyasında “bid’at”, “dalâlet”, “tekfir”, “selefî”, “modernist”, “gelenekçi” ve “mealci” gibi kavramlar çoğu zaman ilmî tasnif amacıyla değil, karşı tarafı mahkûm etmek amacıyla kullanılmaktadır. Böylece kavramlar, hakikati açıklayan ilmî araçlar olmaktan çıkmakta, fikrî mücadelenin retorik silahlarına dönüşmektedir. İbn Haldûn’un işaret ettiği üzere, ilimlerin zayıflamaya başladığı dönemlerde kavramların teknik anlamları bulanıklaşır ve yerlerini grup aidiyetlerini besleyen sloganlar almaya başlar (İbn Haldûn, Mukaddime, II, 817-820).
Oysa klasik ilim geleneği kavramların kullanımında son derece titiz davranmıştır. Özellikle “tekfir” gibi doğrudan kişinin dinî statüsünü etkileyen kavramlarda ihtiyat ilkesi esas kabul edilmiştir. İbn Teymiyye, açık biçimde, hata ile küfür arasında zorunlu bir ilişki bulunmadığını, özellikle ictihada açık meselelerde yanılmanın tekfir sebebi yapılamayacağını ifade etmektedir (İbn Teymiyye, Mecmûʿu’l-Fetâvâ, XII, 487-489). Bu yaklaşım, kavramların cezalandırma aracı değil, hakikati açıklama aracı olarak kullanılması gerektiğini gösteren önemli bir usûl ilkesidir.
- Taassubun Epistemolojisi: Hakikatten Kimliğe Savrulmak
İlim geleneğinin zayıfladığı dönemlerde tartışmaların merkezinde hakikat değil, kimlikler yer almaya başlar. Böyle bir zeminde deliller, hakikati keşfetmenin aracı olmaktan çıkar; önceden benimsenmiş aidiyetleri savunmanın vasıtasına dönüşür. Oysa klasik usûl anlayışında müçtehidin görevi kendi görüşünü doğrulatmak değil, delilin götürdüğü sonuca ulaşmaktır. Gazzâlî’nin ifadesiyle, ilmin amacı galip gelmek değil, hakikati ortaya çıkarmaktır; ilmi nefsin ve grup aidiyetinin hizmetine vermek ise ilmin ahlâkını zedeleyen en büyük tehlikelerden biridir (Gazzâlî, İḥyâʾ ʿUlûmi’d-Dîn, I, 55-58).
Bu sebeple mezhep bağlılığı ile mezhep taassubu arasındaki ayrım büyük önem taşımaktadır. Karâfî, bir mezhebin görüşünü savunmanın meşru olduğunu; ancak onu mutlak hakikatin kendisi olarak görmenin ilmî açıdan savunulamayacağını belirtmektedir (Karâfî, el-Furûk, III, 293-295). Nitekim İbn Teymiyye de bir görüşün kabul veya reddinin şahıslara göre değil, delillere göre yapılması gerektiğini vurgulayarak, hakikatin herhangi bir grup veya ekolün tekelinde bulunmadığını ifade etmektedir (İbn Teymiyye, Rafʿu’l-Melâm ʿan el-Eʾimmeti’l-Aʿlâm, s. 24-27). Hakikatin yerini kimliklerin aldığı yerde ihtilaf ilmî olmaktan çıkar, kaçınılmaz olarak siyasî ve sosyolojik bir çatışmaya dönüşür.
VII. Karâfî ve Mezhep ile Şeriat Arasındaki Ayrım
İslâm hukuk düşüncesinin en önemli metodolojik ilkelerinden biri, şeriat ile müçtehidin şeriat hakkındaki yorumu arasında zorunlu bir ayrım yapılmasıdır. Çünkü vahiy mutlak hakikati temsil ederken, ictihad beşerî bir anlama faaliyetidir. Bu nedenle hiçbir mezhep görüşü, hiçbir fakih yorumu ve hiçbir tarihsel içtihat doğrudan dinin kendisiyle özdeşleştirilemez. Karâfî’nin ifadesiyle, müçtehidin görevi şeriatı üretmek değil, şeriatın muradını anlamaya çalışmaktır; dolayısıyla ictihadî hükümler daima isabet ve hata ihtimalini birlikte taşır (Karâfî, el-Furûk, I, 176-178).
Karâfî’nin bu yaklaşımı, İslâm düşünce tarihinde çoğulculuğun usûlî temellerinden biri olarak kabul edilebilir. Çünkü mezhep görüşlerinin dinin kendisiyle özdeşleştirilmesi, kaçınılmaz olarak diğer yorumların meşruiyetini tartışmalı hâle getirmektedir. Oysa klasik gelenek, farklı ictihatların aynı hakikati arayan farklı yöntemler olduğunu kabul etmiş ve bu nedenle mezhepler arasındaki farklılıkları dinî parçalanma değil, ilmî zenginlik olarak değerlendirmiştir. Karâfî’nin meşhur ifadesiyle, bir müçtehidin görüşünü mutlaklaştırmak, çoğu zaman şeriatı değil, müçtehidin yorumunu kutsallaştırmak anlamına gelir (Karâfî, el-İḥkâm fî Temyîzi’l-Fetâvâ ʿani’l-Aḥkâm, s. 79-82).
VIII. İbn Teymiyye ve İçtihat Alanında Tekfir Problemi
İslâm düşünce tarihinde en fazla istismar edilen kavramlardan biri hiç şüphesiz “tekfir” olmuştur. Oysa klasik usûl anlayışı, bir görüşün yanlış olması ile sahibinin din dışına çıkması arasında zorunlu bir ilişki kurmamıştır. Özellikle zannî delillere dayanan meselelerde hata ihtimali, içtihadın tabiî sonucu olarak kabul edilmiş; bu sebeple müçtehitlerin yanılması küfür veya dalâlet sebebi sayılmamıştır. İbn Teymiyye, birçok ihtilaflı meselede müçtehitlerin mazur kabul edilmesi gerektiğini belirtmiş ve ictihadî hatanın tekfir gerekçesi yapılamayacağını açık biçimde ifade etmiştir (İbn Teymiyye, Mecmûʿu’l-Fetâvâ, XX, 164-166).
İbn Teymiyye’ye göre tekfir hükmü yalnızca bir fikrin yanlışlığına değil, aynı zamanda hüccetin ikamesi, şüphenin giderilmesi ve kast unsurunun ortaya çıkması gibi ağır şartların gerçekleşmesine bağlıdır (İbn Teymiyye, Mecmûʿu’l-Fetâvâ, XII, 466-468). Bu yaklaşım, modern dönemde çoğu zaman onun adına ileri sürülen katı yorumların aksine, son derece ihtiyatlı bir tekfir anlayışını yansıtmaktadır. Nitekim o, kıble ehlinden olan kimselerin mümkün olduğu sürece İslâm dairesi içerisinde değerlendirilmesi gerektiğini savunmuş ve ictihadî ihtilafların iman-küfür eksenine taşınmasını ilmî ve şer’î açıdan problemli görmüştür.
- Şâtıbî ve “Makāsıdü’ş-Şerîa”: Lafzın Ötesindeki Hikmet
Klasik usûl düşüncesinin ulaştığı en önemli aşamalardan biri, şeriatın yalnızca lafızlardan ibaret olmadığı, aynı zamanda belirli amaçlar ve hikmetler doğrultusunda hükümler vazettiği fikridir. Bu yaklaşım özellikle Şâtıbî ile sistematik bir teoriye dönüşmüş ve “Makāsıdü’ş-Şerîa” düşüncesi İslâm hukuk metodolojisinin merkezî unsurlarından biri hâline gelmiştir. Şâtıbî’ye göre şeriatın bütün hükümleri, nihayetinde insanın dinini, canını, aklını, neslini ve malını korumaya yönelik genel maslahatları gerçekleştirmeyi amaçlamaktadır (Şâtıbî, el-Muvâfakāt, II, 8-10).
Bu yaklaşım, lafzın mutlaklaştırılması ile keyfî yorum arasında üçüncü bir metodolojik yol sunmaktadır. Çünkü yalnızca lafza bağlı kalan bir yaklaşım, hükmün arkasındaki hikmeti gözden kaçırabilir; buna karşılık yalnızca maslahata dayanmak da hukukî öngörülebilirliği ortadan kaldırabilir. Şâtıbî’nin önerdiği yöntem ise lafız ile maksat, hüküm ile hikmet ve metin ile hayat arasında dengeli bir ilişki kurmayı hedeflemektedir (Şâtıbî, el-Muvâfakāt, III, 5-9). Bu sebeple çağdaş İslâm hukuk tartışmalarının önemli bir kısmı, doğrudan veya dolaylı olarak Şâtıbî’nin açtığı metodolojik zeminde yürümektedir.
- İbn Haldûn ve Medeniyetlerin Hafızası Olarak İlim
İbn Haldûn’a göre medeniyetlerin yükselişi ve çöküşü yalnızca siyasî veya ekonomik sebeplerle açıklanamaz; asıl belirleyici unsur, toplumların ürettikleri ilmî ve kurumsal hafızadır. Çünkü ilim, bir toplumun yalnızca bilgi birikimini değil, aynı zamanda düşünme biçimini, hukuk anlayışını ve gelecek tasavvurunu da şekillendirir. Bu sebeple ilim geleneğinin zayıflaması, yalnızca akademik bir gerileme değil, aynı zamanda medeniyetin çözülme sürecinin başlangıcıdır (İbn Haldûn, Mukaddime, II, 909-915).
Bu perspektiften bakıldığında, bugün İslâm dünyasında yaşanan birçok kriz aslında siyasî olmaktan önce epistemolojik bir krizdir. Ortak kavramların aşınması, usûl bilincinin zayıflaması ve ilmî otoritenin yerini sloganların alması, ümmetin müşterek aklını da zayıflatmaktadır. İbn Haldûn’un ifadesiyle ilimler çözüldüğünde yalnızca eğitim kurumları değil, aynı zamanda toplumun “umrânı” da çözülmeye başlar (İbn Haldûn, Mukaddime, I, 467-470). Dolayısıyla medeniyetlerin yeniden inşası, çoğu zaman siyasî projelerden önce ilmî usûlün yeniden ihyasını gerekli kılmaktadır.
- Ümmetin Yeniden İnşasında Ortak Usûl Arayışı
Bugün İslâm ümmetinin önündeki temel mesele, bütün farklılıkları ortadan kaldırmak değil; farklılıkların birlikte yaşayabileceği ortak bir epistemolojik zemin inşa edebilmektir. Çünkü mezheplerin, ekollerin ve yorum geleneklerinin varlığı tarih boyunca kriz üretmemiş; aksine ortak usûl, ortak ilim ahlâkı ve ortak kardeşlik hukuku sayesinde ilmî çoğulculuk medeniyet üretici bir niteliğe kavuşmuştur. Serahsî’nin ifadesiyle ihtilafın rahmete dönüşebilmesi, ancak onu yönetecek ilmî disiplinin varlığıyla mümkündür (Serahsî, Uṣûlü’s-Serahsî, II, 108-110).
Bu sebeple bugün ihtiyaç duyulan şey yeni sloganlar veya yeni kutuplaşmalar değil; yeniden “Usûlü’l-Fıkh”, yeniden ilim ahlâkı ve yeniden ihtilaf adabıdır. Çünkü ortak usûlün kaybedildiği yerde ortak akıl da kaybolur; ortak aklın kaybolduğu yerde ise aynı kıbleye yönelen insanlar dahi birbirlerini anlamakta zorlanırlar. Ümmetin yeniden dirilişi, görüşlerin tekleştirilmesinde değil; farklı görüşleri aynı hakikat arayışı içerisinde yaşatabilecek metodolojik olgunluğun yeniden kazanılmasında yatmaktadır.
XII. Sonuç: İhtilaf Değil, Usûlsüzlük Krizi
İslâm düşünce tarihi göstermektedir ki ümmeti zayıflatan unsur ihtilafın varlığı değil, ihtilafı yönetecek usûlün zayıflamasıdır. Çünkü ihtilaf insanîdir; hatta birçok durumda ilmî üretimin ve fikrî canlılığın kaçınılmaz sonucudur. Nitekim Şâfiî’den Cüveynî’ye, Gazzâlî’den Serahsî’ye, Karâfî’den İbn Teymiyye’ye ve Şâtıbî’ye kadar uzanan büyük usûl geleneği, farklı sonuçlara ulaşmanın değil, farklılıklara rağmen ortak metodolojiyi koruyabilmenin medeniyet kurucu değerini ortaya koymuştur.
İnsanlar ölür. Devletler yıkılır. Kanunlar değişir. Kavramlar da doğar, yaşar ve zamanla ölür. Ancak bir medeniyetin ruhu, onun arkasındaki usûl, ilim ahlâkı ve hakikat arayışı yaşadığı sürece varlığını sürdürür. Bu sebeple İslâm ümmetinin bugün ihtiyaç duyduğu şey, yeni sloganlar değil; kavramları yeniden yerli yerine oturtacak, ihtilafı yeniden rahmete dönüştürecek ve kardeşlik hukukunu yeniden inşa edecek ortak bir usûl bilincidir. Çünkü medeniyetleri ayakta tutan şey çoğu zaman güç değil; güce yön veren fikirdir. Fikri ayakta tutan ise nihayetinde usûldür.