TÜRKİYE’DE ENFLASYONUN NEDENLERİ
Türkiye ekonomisi, uzun yıllardır enflasyon sorunu yaşamaktadır. Enflasyonun literatürde birçok tanımı bulunmaktadır. Örneğin; genel fiyatlar seviyesinin yükselmesi, geçerli fiyat düzeyinde toplam talebin toplam arzı aşması, mal ve hizmet miktarından daha fazla piyasada para ve benzeri satınalma araçlarının çok olması gibi tanımlar mevcut bulunmaktadır. Ekonomide bizim sorunlara yaklaşım tarzımız olayları olabildiğince sadeleştirerek (iktisadi modeller gibi) çözüm üretmektir. Karmaşık iktisadi olayları bu yöntem ile üretilecek iktisat politikaları ile çözümlemeye çalışırız. Tabi ki bir üretilen politikaların mutlaka uygulanması da gerekmektedir. Karar vericiler bu politikaları uygulamaya geçtiklerin de mutlaka çok çeşitli kısıtlar ile karşılaşacaklardır. Bu kısıtlar çerçevesinde üretilen politikalar yenilenmeli ve uygulanmalıdır.
Durum bu iken peki yıllardır bu politikalar üretildi mi yoksa üretilmedi mi? Üretildi ise uygulanmadı mı yoksa uygulanmasını kısıtlar engelledi mi? Kısıtlar engelledi ise bu kısıtları aşacak politikalar üretilemedi mi? Görüldüğü üzere bu kapsam da birçok soru sorula bilinir ve her bir sorunun cevabı uzun raporlar şeklinde verilebilecek düzeydedir.
Peki bu enflasyonu neler oluşturmaktadır. Enflasyonun üç temel nedeni bulunmaktadır. Bunlar;
- Reel nedenler
- Parasal nedenler
- Demografik ve sosyal nedenlerdir.
Reel nedenler; ekonominin üretim tarafında oluşan nedenlerdir. Eğer bir ekonomide üretim miktarı yetersiz ise malların fiyatları yükselecektir. Üretimin olması gereken seviyeden daha düşük olmasının nedenleri ise alt yapı yetersizliği, teknolojik seviye, beşeri sermaye miktarının yetersizliği, fiyatlamadaki spekülasyonlar, iklim şartlarının olumsuz seyretmesi, arz tarafındaki spekülatif üretim kararları (fiyatları yükseltmek amaçlı üretim seviyesini düşürme, stoklama, rekabeti bozucu karalar), sendikaların üretimi düşürücü politikaları, ham madde ve tedarik zinciri sorunlardır.
Parasal nedenler; bir ekonomide para arzındaki artış oranının mal ve hizmet miktarındaki artış oranından daha büyük olmasıdır. Bir başka ifade ile ekonomideki reel para miktarının azalmasıdır. Yalnız burada şunu da belirtmek gerekir ki para arzı artışı olmadan da bazı durumlarda paranın dolaşım hızının artması ile de fiyatlar genel seviyesi yükselmektedir. Parasal nedenlerdeki ana değişken tamamen para arzı üzerinde gerçekleşmektedir. Madalyonun diğer tarafında tabi ki para talebi bulunmaktadır. Bu ikisinin dengesi doğrudan para piyasalarındaki dengeyi belirlediği için enflasyonun para piyasaları kaynaklı meydana gelmesinde ana faktörü oluşturmaktadırlar. Para piyasalarında para miktarı sadece yerli para biriminden oluşmamaktadır. Döviz, para yerine geçen değerli evraklar ve araçlar, dijital para hatta kripto paralar para arzı içerisinde yer almaktadırlar. Bir ekonomide mal ve hizmet miktarından fazla para arzı oluşması (karşılığı olmayan para) toplam talebi arttırır. Toplam talebin artması ile fiyatlar genel seviyesi yükselir. Fiyatlar genel seviyesinin yükselmesi ile kısa bir dönem sonra toplam talep bu sefer azalmaya başlar. Ama artan fiyatlar genel düzeyi artık toplam talebi azaltmaz ve daha da yükselmeye devam eder. Bu durumda para piyasalarında yerli paradan kaçış başlar (döviz, altın vb.). Örneğin popülist ve verimsiz kullanılan kamu harcamaları, ekonomideki atıl paralar, aşırı yapılan özek tüketim harcamaları, tüketim amaçlı artan dış talep, sabit sermaye yatırımlarına yönelmeyen borç ve krediler parasal nedenli enflasyonu oluşturmaktadırlar. Bu belirttiğimiz işleyiş sürekli hale gelir ise enflasyon artık bir sarmala dönüşmüş demektir.
Demografik ve sosyal nedenler açısından olaya baktığımız da enflasyon ile demografik nedenler arasında dolaylı ve dolaysız ilişkilerin olduğunu görmekteyiz. Nüfusun büyüklüğü, yapısı, artış hızı, coğrafi dağılımı enflasyon üzerinde etkilidir. Nüfusun büyüklüğü mal ve hizmet üretiminde ve tüketiminde önemli bir faktördür. Aynı zamanda nüfus gelirin paylaşımında da etkili olmaktadır. Refah seviyesi ile gelir ve nüfus arasında doğrudan ilişki bulunmaktadır. Nüfustaki otonom değişmeler (göç gibi) her zaman için enflasyonist baskı yaratmaktadır. O nedenle ülkelerin optimal nüfus çerçevesinde kalmaları gerekmekte veya planlı artış veya azalışlar içerisinde olmalıdırlar. Sosyal faktörlerde enflasyon üzerinde etkili olmaktadırlar. Özellikle toplumun psikolojisi, davranışları, kültürü, moda, her türlü beklentileri, politik kararlar enflasyon üzerinde dolaylı veya dolaysız etkileri bulunmaktadır.
Türkiye’de yukarıdaki nedenler baz alındığında enflasyonun birçok nedeni olduğu ve bu makroekonomik faktörlerin bir araya gelmesi ile de enflasyonun yapısallaştığı görülmektedir. Türkiye ekonomisinde enflasyon nasıl dünya ortalamalarına yani 0 ile 3 bandı arasına çekilebilinir. Öncelikle Türkiye’de ticari sistemin teknolojik gelişmeler ve dünya ticaret sitemi baz alınarak yeniden kurulması gerekmektedir. Bu sistem de hukuksal değişim ile tekrardan kurulabilinir. Anayasanın ticari sistem ile ilgili birçok maddesi değişmeli daha sonra da kamu, medeni, ticaret, borçlar, eşya, idare, kamu maliyesi ve vergi, tüketici, rekabet, deniz, miras, çevre, siyasi partiler, örgütler, fikri mülkiyet-patent, imar ve gayrimenkul, ceza, eğitim, para-sermaye-bankacılık, turizm hukuku gibi alanlarda uzmanları tarafından kanunlar yazılmalı ve meclise siyasi etkilerden etkilenmeyecek şekilde objektif düzenlenip sunulması gerekmektedir. Ancak bu sistem kurulduktan sonra iktisadi planlamalar kısa, orta ve uzun vadeli yapılarak istikrarlı bir şekilde uygulamaya konulması ile enflasyon kalıcı olarak sorun olmaktan çıkacaktır.