MUTSUZLUĞUN MEDİKALLEŞTİRİLMESİ
Türkiye, son yirmi yılda hayata geçirdiği Sağlıkta Dönüşüm Programı, modern şehir hastaneleri, dijital sağlık altyapısı ve ülkenin en ücra köşelerine kadar uzanan güçlü Aile Hekimliği sistemiyle, vatandaşının sağlığa erişiminde tarihi bir başarıya imza attı. Bugün vatandaşlarımız, dünyanın pek çok gelişmiş ülkesinde aylarca sıra beklenen tetkiklere ve uzman hekim muayenelerine çok kısa sürelerde ulaşabiliyor, devletin şefkatli elini her an omuzunda hissediyor. Ancak sistemimizin bu denli erişilebilir, hekimlerimizin bu denli özverili olması, modern çağın getirdiği sosyolojik bir fenomeni de polikliniklerimize taşıdı: Tıp sosyolojisinde “medikalleştirme” (medicalization) olarak adlandırılan, aslında tıbbi olmayan yaşamsal ve ilişkisel krizlerin şifasını hastane koridorlarında arama eğilimi. Devletimizin sunduğu devasa sağlık hizmeti o kadar güven verici bir sığınak haline geldi ki; vatandaşlarımız sadece hastalıklarını değil, evlerindeki mutsuzluğu, evliliklerindeki çıkmazları ve mahrem dünyalarındaki sessiz krizleri de bu güvenli limana taşıyor.
Bedenin Sessiz Çığlığı ve Tıbbın Şefkati
Bugün polikliniklere “geçmeyen bedensel yakınmalar”, “kronik yorgunluk”, “uykusuzluk” vb. şikayetlerle başvuran pek çok hastanın asıl sorunu fizyolojik bir hasardan kaynaklanmıyor. Güncel uluslararası birinci basamak klinik araştırmaları da gösteriyor ki; bu şikayetler çoğunlukla yıllardır görülmemiş olmanın, takdir edilmemenin, cinsel yaşamda yok sayılmanın, toksik bir iletişimin içine hapsolmanın ve aynı çatı altında yaşanan sağır edici bir “ilişkisel yalnızlığın” bedensel çığlığı olarak karşımıza çıkıyor.
Beden, ruhun taşıyamadığı yükü organlara devrettiğinde biz hekimler olarak tüm imkanlarımızla devreye giriyoruz. Hekimlerimiz büyük bir titizlikle tahliller yapıyor, görüntüleme merkezlerimiz en ince detayı tarıyor. Ancak hiçbir MR cihazı anlaşılamayan bir eşin ruhsal kırıklığını görüntüleyemiyor. Sağlık sistemimiz o denli erişilebilir ve kapsayıcı bir konfora ulaştı ki; eşiyle iletişim sorununu çözemeyen, cinsel hayatında yaşadığı yetersizliği ifade edemeyen, aile içinde mutluluğu tesis edemeyen bireyler, bu derin boşluğu polikliniklerimizde yazılan ağrı kesicilerle, mide koruyucularla veya antidepresanlarla doldurmaya çalışıyor. Polikliniklere, hatta acil servislere tekrarlayan başvurular olarak yansıyan bu “somatizasyon” (ruhsal sıkıntıların bedensel belirtilerle ortaya çıkması) vakaları, hekimlerimizin omuzlarına tıbbın sınırlarını aşan sosyolojik bir yük bindirmeye devam ediyor. Karşımızda adeta şifa arayan bir “mutsuzluk” duruyor. Buna “mutsuzluğun medikalleştirilmesi”, yani yaşamsal sorunların tıbbi birer probleme dönüştürülmesi deniyor.
Nihayetinde psikosomatik kökenli şikayetler için gereksiz yazılan her reçete, çekilen her lüzumsuz MR ve harcanan poliklinik mesaisi sadece sağlık ordumuzun yorulması değil, aynı zamanda milli servetten de büyük bir kayıp haline geliyor. Bu nedenle “psikosomatik” başvuru yükünü doğru yönetmemiz gerekiyor. Sosyal reçetelendirme, işte bu israfın önüne geçecek en güçlü tasarruf kalkanıdır.
Sağlık Politikalarımızda Bir Sonraki Vizyon: “İlişkisel Koruyucu Hekimlik”
Türkiye Yüzyılı vizyonuna yakışan sağlık modeli, bugüne kadar başardıklarımızın üzerine yepyeni bir “koruyucu hekimlik” şemsiyesi eklemekten geçiyor. Birinci Basamak Sağlık Hizmetlerinin; fiziksel sağlığı korumada, bağışıklama hizmetlerinde ve ana-çocuk sağlığındaki başarılı rolünü, ailenin biyopsikososyal refahını da kapsayacak şekilde genişletmeliyiz. Aile Hekimliği sistemimizin içine entegre edilecek “Aile Danışmanlığı” mekanizmaları, sağlıkta dönüşümün ikinci ve en güçlü fazı olacaktır. Böylece Aile Sağlığı Merkezi (ASM) bünyesinde konumlandırılabilecek ya da halihazırda mevcut olan Sağlıklı Hayat Merkezlerindeki (SHM) uzmanlar aracılığıyla bu psikosomatik sarmal kırılacak; sağlık sistemimiz hem ekonomik hem de sosyolojik olarak ferahlığa kavuşacaktır.
Dünyada “Sosyal Reçetelendirme” (Social Prescribing) olarak adlandırılan ve etkinliği son yıllarda yapılan geniş çaplı meta-analizlerle de kanıtlanan bu model, Türkiye’nin güçlü sağlık altyapısında çok daha hızlı ve başarılı bir şekilde uygulanabilecek durumdadır. Üstelik ülke genelinde hızla yaygınlaşan Sağlıklı Hayat Merkezleri’nin (SHM) mevcut fiziki ve idari altyapısı sayesinde, bu model ekstra bir bina veya devasa bir bütçe yükü gerektirmeden, hemen bugün hayata geçirilebilecek kadar rasyoneldir. Mutsuzluğun tıbbileştirilmesinin önüne geçtiğimiz, ailenin ruhsal, sosyal ve cinsel sağlığını koruyucu hekimlik kapsamına aldığımız gün, toplumumuz “bütünsel sağlığın” dünyadaki en güzel örneklerinden birini sergileyecektir.
Uzm. Dr. Taner CANATAR
KAYNAKÇA
- Degrave, A., & Silva, P. R. F. “The medicalization of suffering and the overdiagnosis of depression.” Saúde em Debate, 2025; 49(145), e9667. doi: 10.1590/2358-289820251459667I.
- Tuttle, M. C., Ciampa, D. J., Godena, E., et al. “The evaluation and treatment of somatic symptom disorder in primary care practices.” The Primary Care Companion for CNS Disorders, 2024; 26(1): 23f03549. doi: 10.4088/PCC.23f03549.
- O’Sullivan, D. J., Bearne, L. M., Harrington, J. M., et al. “The effectiveness of social prescribing in the management of long-term conditions in community-based adults: A systematic review and meta-analysis.” Clinical Rehabilitation. Clin Rehabil 2024 Oct;38(10):1306-1320. doi: 10.1177/02692155241258903.
- Chaabouni, A.; Houwen, J.; Grewer, G., et al. “The burden of persistent symptom diagnoses in primary care patients: a cross-sectional study.” Scand J Prim Health Care, 2024 Feb 7;42(1):112–122. doi: 1080/02813432.2023.2293930.
- C. Sağlık Bakanlığı (2025). Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2024. T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Bilgi Sistemleri Genel Müdürlüğü Yayınları.