TEK DEVLET, ORTAK KİMLİK, ORTAK GELECEK
Kabile Düzeninden Hukuk Devletine — Tevhidin Toplumsal Ufku ve Birlik Manifestosu
Prof. Dr. Hadi SAĞLAM
İslâm Hukuku Anabilim Dalı Başkanı
Tek devlet; tek mezhep, tek düşünce veya tek hayat tarzı değildir. Tek devlet, tek meşru kamu otoritesi, herkes için tek hukuk ve farklılıkları koruyan eşit vatandaşlık demektir. Ortak kimlik ise alt kimlikleri yok eden bir kalıp değil, onları adalet çatısı altında barışla yaşatan üst hukuk bağıdır.
GİRİŞ — GÖKYÜZÜNÜN İNTİZAMI, YERYÜZÜNÜN SORUMLULUĞU
Gökyüzünün intizamı Allah’ın kudretindedir; yeryüzünün adalet ve düzen sorumluluğu ise insana yüklenmiştir. İnsan, yalnız ibadet eden değil; yeryüzünü imar eden, zulmü önleyen, güvenliği sağlayan ve hakça bir düzen kuran sorumlu varlıktır. Bu nedenle din, acıyı unutturan bir anestezi, hayatın yükleri karşısında sığınılan bir teselli veya toplumsal sorunlardan kaçış yolu değildir. Din; vicdanı hukukla, hukuku adaletle, adaleti kurumsal sorumlulukla buluşturan bir insan olma projesidir.
Hayatımızı değiştirmek istiyorsak önce düşüncelerimizi değiştirmek zorundayız. Zihin kabilelere, cemaatlere ve imtiyazlı aidiyetlere bölünmüşse, hukuk da bölünür; hukuk bölünürse devlet ortak otorite olmaktan çıkar ve güç odaklarının mücadele alanına dönüşür. Adil düzen kurma arzusu yükseldiğinde ise bu arzu anayasa, yasa, liyakat ve hesap verebilirlik olarak kurumsallaşır. Toplumun saadeti, dindarlık görüntüsünün değil, adaletin kurumsallaşmasının eseridir.
I. TEVHİDİN TOPLUMSAL KARŞILIĞI: PARÇALANMIŞ İKTİDARDAN ORTAK HUKUKA
Tevhid yalnız Allah’ın birliğini ikrar eden metafizik bir önerme değildir. Onun toplumsal sonucu, insanın insana mutlak kulluğunu reddetmek; kişiler, aileler, aşiretler ve örgütler adına kurulan dokunulmaz iktidarları hukukla sınırlandırmaktır. Bir toplumda farklı inançlar, kavimler ve kültürler bulunabilir; fakat kamu gücü, yargı, güvenlik ve maliye alanlarında birbiriyle yarışan egemenlikler bulunamaz. İnançta ve kültürde çoğulluk, kamusal egemenlikte birlik esastır.
Bu nedenle tek devlet, tek tipleştirme değildir. Tek devlet; herkesin aynı düşünceye mecbur edilmesi değil, herkesin aynı hukuk güvencesine sahip olmasıdır. Devletin birliği, halkın aynı dili konuşması veya aynı mezhebe mensup olmasıyla değil; aynı adalete güvenmesiyle sağlanır. Tek devletin gerçek kudreti baskıdan değil, vatandaşın hukuk önünde kendisini eşit hissetmesinden doğar.
II. MEDİNE’NİN DERSİ: KABİLEDEN SÖZLEŞMEYE, GÜÇTEN HUKUKA
Hz. Peygamber Medine’ye hicret ettiğinde şehir, farklı kabile ve inanç topluluklarından oluşuyordu. Kabileler arasındaki uzun savaşlar can, mal ve gelecek güvenliğini aşiret gücüne bağlamıştı. Merkezî ve müşterek bir hukuk düzeninin bulunmadığı yerde insan hakkına değil kabilesine sığınır; güçlü zayıfı ezer, hak adaletle değil güç dengesiyle belirlenir. Medine’nin ihtiyacı yalnız yeni bir inanç dili değil, savaşı durduracak ve birlikte yaşamayı mümkün kılacak ortak bir sözleşmeydi.
Medine Vesikası bu tarihî ihtiyaca verilen hukukî cevaptır. Hz. Peygamber, kabileleri yok etmeden kabile egemenliğini ortak hukukla sınırlandırdı. Müslümanlar, Yahudiler ve sözleşmeye katılan topluluklar kendi inançlarını yaşarken şehrin savunması, güvenliği ve uyuşmazlıkların çözümü konusunda ortak sorumluluk üstlendiler. Böylece soy bağına dayanan dağınık aidiyetlerin üzerinde siyasî ve hukukî bir üst aidiyet doğdu.
Medine tecrübesinin tarihe bıraktığı ders şudur: Devlet olmak, farklılıkları silmek değil; farklılıkların birbirini yok etmesini engelleyen ortak hukuk kurmaktır. Birlik, kabilelerin zorla eritilmesiyle değil, adil sözleşmeye razı olmalarıyla gerçekleşir. Tevhidin devlet düzenindeki karşılığı da budur: parçalanmış otoriteler yerine müşterek kamu iradesi; güç üstünlüğü yerine hukuk üstünlüğü.
III. TEK KİMLİK: IRKÎ TEKLİK DEĞİL, EŞİT VATANDAŞLIK
“Tek kimlik” kavramı, etnik, dinî, mezhebî ve kültürel kimliklerin inkârı şeklinde anlaşılamaz. İnsan Türk, Kürt, Arap, Çerkez veya başka bir kavme mensup olabilir; farklı mezhep ve düşünceleri benimseyebilir. Bunlar insanın tarihî ve kültürel varlığıdır. Ortak kimlik ise bu aidiyetlerin üzerinde, herkesi hukuk önünde eşitleyen vatandaşlık bağıdır.
Devlet vatandaşından kültürünü terk etmesini değil, ortak hukuk düzenine sadakat göstermesini ister. Aynı şekilde hiçbir alt kimlik, kendi aidiyetini devletin ve ortak vatandaşlığın üzerine çıkaramaz. Alt kimlikler hak ve hürriyet alanında korunur; fakat egemenlik iddiasına, ayrı kamu düzenine veya imtiyaz talebine dönüştüğü anda ortak hukuku parçalar. Ortak kimlik diğer kimlikleri boğan bir üst kimlik değil; onları barış içinde yaşatan anayasal güvencedir.
Bir ülkede farklılıkların bulunması bölünme sebebi değildir. Bölünmeyi üreten asıl unsurlar adaletsizlik, ayrımcılık, yoksunluk ve kamu kurumlarının belirli çevrelerin mülküne dönüşmesidir. Devlet eşit davranırsa farklılık zenginliğe; ayrıcalık üretirse farklılık çatışmaya dönüşür. Bu sebeple ortak kimliğin kurucu dili üstünlük değil eşitlik, asimilasyon değil vatandaşlık, korku değil güvendir.
IV. DEVLET İÇİNDE DEVLET: MODERN KABİLECİLİĞİN TEHLİKESİ
Kabilecilik yalnız geçmişte kalmış bir örgütlenme biçimi değildir. Bugün cemaat, tarikat, parti, ekonomik çıkar grubu, bürokratik klik veya kapalı ideolojik örgüt görünümünde yeniden üretilebilir. İnsanların barışçı biçimde örgütlenmesi meşru bir haktır. Problem, herhangi bir yapının üyelerinin sadakatini anayasadan kendi liderine yöneltmesi ve devlet içinde ayrı bir egemenlik alanı kurmasıdır.
Bir yapı kamu kurumlarına liyakat dışı yollarla mensuplarını yerleştiriyor, devlet bilgisini kendi çıkarına kullanıyor, hukuk yerine gizli talimatı esas alıyor, kamu kaynaklarını örgütsel sermayeye dönüştürüyor veya yargı ve güvenlik içinde paralel emir-komuta zinciri kuruyorsa artık sivil toplum olmaktan çıkmıştır. Adı ne olursa olsun, bu modern kabileciliktir; amacı hizmet değil iktidar, yöntemi ortak hukuk değil örgütsel sadakattir.
Dini devlet ele geçirmenin aracı yapmak, dinin en ağır istismarlarından biridir. Kamu kurumlarına sızmayı ibadet, örgütsel itaati dinî sadakat ve iktidar toplamayı cihat gibi göstermek; kutsal kavramları dünyevî hâkimiyetin örtüsüne dönüştürür. Hiçbir lider yanılmaz, hiçbir cemaat dokunulmaz, hiçbir parti milletin kendisi değildir. Devlet hiçbir grubun mülkü olmadığı gibi, devletin kendisi de hukukun üzerinde değildir.
V. TEK DEVLETİN ANAYASASI: BİRLİĞİ ADALETLE KURMAK
Tek devlet ilkesi güçlü iktidardan önce güçlü hukuk ister. Kamu gücü tek meşru anayasal otoriteye bağlı olmalı; fakat yasama, yürütme ve yargı arasında denetlenebilir biçimde kullanılmalıdır. Yerel yönetimler, üniversiteler ve sivil toplum kurumları meşru yetkilere sahip olabilir. Yetki paylaşımı devleti parçalamaz; çünkü bu kurumların tamamı meşruiyetini aynı anayasadan alır. Devleti parçalayan şey görev ayrımı değil, anayasa dışı sadakat merkezleridir.
Tek devlet düzeninin kurucu hükümleri şöyle özetlenebilir: Egemenlik millete aittir; hiçbir yapı egemenliğe ortak olamaz. Herkes hukuk önünde eşittir; hiçbir aidiyet imtiyaz üretemez. Kamu görevleri yalnız ehliyet ve liyakatle verilir. Kamu gücü şeffaf, denetlenebilir ve hesap verebilir biçimde kullanılır. İnanç ve düşünce hürriyeti güvence altındadır. Vergi, savunma ve kamusal sorumluluklar ortak hukuk içinde yürütülür. Devlet kurumlarında gizli hiyerarşilere izin verilmez.
Bu esasların merkezinde adalet vardır. Adaletsiz devlet insanları ortak kimlik etrafında birleştiremez. Hukukun kişiye göre değiştiği, liyakatin yerini yakınlığın aldığı ve kamu kaynaklarının belirli çevrelere dağıtıldığı bir ülkede “tek devlet” sözü slogandan ibaret kalır. İnsanlar devlete korktukları için değil, adaletine güvendikleri için bağlanmalıdır.
SONUÇ — DEVLET BİR, HUKUK ÜSTÜN, VATANDAŞ EŞİT OLMALIDIR
Tek devlet ilkesi, milletin geleceğini, vatanın bütünlüğünü ve ortak hukuk düzenini ilgilendiren kurucu bir ilkedir. Fakat bu ilke farklılıkları yok eden bir tekçilik değil; farklılıkları aynı adalet çatısı altında buluşturan anayasal birliktir. Tevhid, yalnız “Allah birdir” demek değil; Allah’tan başka hiçbir kişiyi, aileyi, aşireti, mezhebi, cemaati veya siyasî gücü mutlaklaştırmamaktır.
Tek devletin karşıtı çoğulculuk değil paralel egemenliktir. Ortak kimliğin karşıtı kültürel farklılık değil, hukuku parçalayan ayrıcalıklı aidiyetlerdir. Devletin birliğinin düşmanı eleştiri ve meşru muhalefet değil, devlet içinde gizli devlet kurma arzusudur. Milletin dilleri, kültürleri ve düşünceleri farklı olabilir; fakat devleti bir, vatanı ortak, hukuku üstün ve vatandaşlık bağı eşit olmalıdır.
Tarih göstermiştir ki yalnız kuvvet üzerine kurulan devletler, kuvvet zayıfladığında dağılır; adalet üzerine kurulan devletler ise krizler karşısında milletin vicdanından güç alır. Devletin bekası, sadece ordunun kudretine ve sınırların muhafazasına bırakılamaz. Bekanın en derin teminatı, vatandaşın “Bu devlet benim de devletim; bu hukuk beni de koruyor” diyebilmesidir. Kendisini dışlanmış hisseden insan devlete yabancılaşır; hukukla korunmuş hisseden insan ise devletin en sağlam kalesine dönüşür.
Bu nedenle devletin birliği ile hürriyetler arasında bir karşıtlık kurulamaz. Hürriyeti boğan birlik, sessizlik üretir fakat sadakat üretemez. Devleti reddeden sınırsız özgürlük anlayışı da ortak hayatı güç mücadelelerine teslim eder. Kurucu denge açıktır: Devlet, meşru hürriyetlerin güvencesi; hür vatandaş ise hukuk devletinin taşıyıcısıdır. Birlik hürriyetle, otorite sorumlulukla, sadakat adaletle birlikte anlam kazanır.
Ortak kimlik, resmî belgelerde yazan soğuk bir sıfat değil; ortak acıda, ortak sevinçte ve ortak sorumlulukta kurulan millet bilincidir. Devlet bu bilinci eğitimle, hakkaniyetli bölüşümle, dürüst yönetimle ve bütün vatandaşlara eşit mesafede durarak beslemelidir. Bir çocuğun dili, ailesi veya doğduğu bölge geleceğini belirlememeli; kamu kapıları her vatandaşa liyakat ölçüsüyle açılmalıdır. Eşit fırsat üretmeyen devlet, ortak kimlik talep ederken kendi temelini zayıflatır.
Gelecek nesillere bırakılacak en kıymetli miras, yalnız toprak değil; üzerinde onurla yaşayabilecekleri adil bir hukuk düzenidir. Bayrağın gölgesini herkes için güvenli, devletin kapısını herkes için açık, mahkemenin terazisini herkes için eşit kılmak gerekir. Vatan sevgisi, yalnız yüksek sesle söylenen sözlerde değil; kamu malını korumakta, ehil olana görev vermekte, güçsüzün hakkını güçlüye karşı savunmakta ve hiçbir grubu milletin üzerinde görmemekte tecelli eder.
Artık devlet fikrini fethedilecek bir iktidar alanı olmaktan çıkarmalıyız. Siyasî partiler, cemaatler, ekonomik çevreler ve bürokratik kadrolar devleti sahiplenilecek ganimet değil, millet adına taşınacak emanet olarak görmelidir. Emanete sadakat, mensubunu kayırmak değil hakkı teslim etmek; kendi çevresini büyütmek değil kamunun tamamına hizmet etmektir. Devletin kapısından giren kişi aidiyetlerini değil vicdanını, ehliyetini ve hukuk sorumluluğunu öne çıkarmalıdır.
Devleti korumak yalnız sınırları korumak değildir. Devleti korumak; adaleti, liyakati, şeffaflığı ve milletin ortak iradesini korumaktır. Devleti paralel yapılardan temizlemek kadar hukuksuzluktan, yolsuzluktan, ayrımcılıktan ve keyfîlikten temizlemek de zorunludur. Çünkü adaletini kaybeden devlet, önce güvenini; sonra birliğini kaybeder.
Son sözümüz şudur: Devlet bir olmalı, fakat hukukla sınırlanmalıdır. Kimlik ortak olmalı, fakat farklılıkları korumalıdır. Millet güçlü olmalı, fakat gücünü adaletten almalıdır. Tevhidin toplumsal karşılığı ayrışmak değil birleşmek; kabileleşmek değil milletleşmek; devleti ele geçirmek değil, devleti adaletle yaşatmaktır.